بازبینی و تأیید علمی دکتر رویا میرنظامی، داروساز
آخرین بروزرسانی 13 مهر 1405
این مطلب جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای تشخیص دقیق و انتخاب درمان مناسب، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
پاشنه پا هر روز بیشتر از هر جای دیگر بدن وزن و فشار تحمل میکند. وقتی پوست این ناحیه خشک و سفت شود، اول به شکل خط‌های ریز سفید و بعد به شکل شکاف‌های عمیق باز میشود. خیلی‌ها ترک پا را فقط یک مشکل ظاهری یا زمستانی می‌دانند، اما همین ترکها گاهی موقع راه رفتن درد می‌گیرند، خون می‌آیند یا راه ورود میکروب به پوست می‌شوند.
در این مقاله به زبان ساده توضیح می‌دهیم علت ترک پاشنه پا چیست، کدام عادت‌های روزمره آن را بدتر می‌کنند، چه بیماری‌هایی ممکن است پشت ترک‌های ماندگار باشند و از روی چه نشانه‌هایی بفهمید وقت مراجعه به پزشک است.
برای فهمیدن علت ترک پاشنه پا باید بدانیم زیر پوست پاشنه چه خبر است. زیر استخوان پاشنه یک بالشتک چربی قرار دارد که با هر قدم فشرده میشود و کمی به طرفین پهن میشود. پوست روی این بالشتک باید آن‌قدر نرم و کشسان باشد که این کشش را تحمل کند. اما پوستی که رطوبت کافی ندارد، سفت و کم‌انعطاف میشود و در برابر همین کشش ترک می‌خورد. همین منبع اضافه وزن، کفش نامناسب و ایستادن طولانی را هم از عوامل ترک پاشنه می‌داند.
پس ترک پاشنه معمولاً حاصل دو چیز است که کنار هم قرار می‌گیرند: پوستی که خشک و ضخیم شده و فشاری که مدام آن را به اطراف می‌کشد. هر عاملی که یکی از این دو را بیشتر کند، احتمال ترک را بالا می‌برد.
پوست کف پا غده چربی ندارد و برای نرم ماندن به عرق و چربی‌های طبیعی لایه سطحی پوست تکیه میکند. یک متخصص پوست در مطلب کلیولند کلینیک درباره پاشنه‌های ترکخورده توضیح می‌دهد که در بیشتر موارد ترک پاشنه نتیجه خشکی پوست است و معمولاً چند عامل با هم دست به دست می‌دهند. نکته جالب این منبع این است که خیلی‌ها بقیه بدن را مرطوب می‌کنند، اما پاشنه‌ها را فراموش می‌کنند.
نشانه‌های خشکی ساده معمولاً این‌هاست: زبری، پوسته‌ریزی خفیف، احساس کشیدگی پوست و خط‌های سفید و ریز روی لبه پاشنه. خارش در این حالت کم است و پوست قرمز یا ملتهب نیست. اگر خشکی را در دست‌ها، ساق پا و بقیه بدن هم حس می‌کنید، خواندن مطلب علت خشکی پوست کمک میکند ریشه مشکل را بهتر پیدا کنید.
پوست پاشنه در برابر فشار و اصطکاک مداوم از خودش محافظت میکند و ضخیم‌تر میشود. این لایه سفت که معمولاً زرد یا قهوه‌ای کم‌رنگ دیده میشود، همان پینه است. پینه خشک‌تر و سفت‌تر از پوست معمولی است و تقریباً هیچ انعطافی ندارد. برای همین اولین جایی که ترک برمی‌دارد، همین لبه ضخیم است و ترک‌هایش هم عمیقتر از ترک‌های پوست نازک می‌شوند.
اگر لبه پاشنه شما زرد، سفت و برجسته است، فقط مرطوب کردن کافی نیست و باید این لایه ضخیم هم به‌آرامی نرم و کم شود. روش‌های این کار را در مطلب درمان پینه پا توضیح داده‌ایم.
بیشتر کسانی که پاشنه ترکخورده دارند، بیماری خاصی ندارند و ترک پاشنه‌شان از سبک زندگی و محیط میآید. اگر چند مورد از فهرست زیر را در زندگی خودتان می‌بینید، احتمالاً علت ترک پاشنه پا را پیدا کرده‌اید.
در کفش پاشنهباز، صندل و دمپایی، چیزی جلوی پهن شدن بالشتک چربی پاشنه را نمی‌گیرد و پوست با هر قدم بیشتر کشیده میشود. انجمن متخصصان پوست آمریکا در راهنمای مراقبت از پاشنه خشک و ترکخورده توصیه میکند کسانی که این مشکل را دارند، از کفش پاشنهباز، کفش ساییده‌شده و کفشی که اندازه پا نیست دوری کنند. کفش با زیره خیلی نازک هم ضربه هر قدم را مستقیم به پاشنه می‌رساند.
کسانی که ساعت‌ها سرپا هستند، مثل فروشنده‌ها، آشپزها، پرستارها و آرایشگرها، فشار بیشتری به پاشنه وارد می‌کنند. ایستادن روی کف سفت مثل سرامیک و سنگ این فشار را بیشتر میکند. پابرهنه راه رفتن روی فرش و موکت هم، که در خانه‌های ایرانی خیلی رایج است، پوست پاشنه را زبر و خشک میکند. یک متخصص پوست عضو همین انجمن، هوای سرد و خشک، پابرهنه راه رفتن و دوش طولانی با آب داغ را از دلایل رایج ترک پاشنه در زمستان می‌داند.
وزن بیشتر یعنی فشار بیشتر روی بالشتک پاشنه و کشش بیشتر پوست به طرفین. برای همین ترکها در افراد دارای اضافه وزن معمولاً عمیق‌ترند و دیرتر خوب می‌شوند. کاهش وزن، حتی به مقدار کم، بار روزانه پاشنه را سبک‌تر میکند.
آب داغ و شوینده‌های قوی چربی محافظ پوست را می‌شویند. انجمن متخصصان پوست آمریکا پیشنهاد میکند حمام و دوش به ۵ تا ۱۰ دقیقه محدود شود و برای پاها از شوینده ملایم و بدون عطر استفاده کنید. سابیدن محکم پاشنه با لیف زبر یا سنگ پا هم، به‌خصوص هر روز، پوست را تحریک میکند و ترکها را عمیقتر میکند.
در پاییز و زمستان رطوبت هوا کم میشود و بخاری و شوفاژ هوای خانه را خشک‌تر می‌کنند. در تابستان هم صندل، دمپایی و گرما کار را سخت میکند. یعنی ترک پاشنه در هر فصلی ممکن است سراغتان بیاید و فقط عامل تشدیدکننده‌اش فرق میکند.
با بالا رفتن سن، پوست چربی کمتری می‌سازد و لایه چربی زیر پوست هم نازک‌تر میشود. طبق توضیح مدلاین‌پلاس درباره تغییرات پوست در سالمندی، در زنان کاهش چربی پوست از بعد از یائسگی شروع میشود و در مردان معمولاً خیلی دیرتر و کمتر است. نتیجه، پوستی خشک‌تر و آسیب‌پذیرتر است؛ به همین دلیل سالمندان بیشتر از جوان‌ها ترک پاشنه پیدا می‌کنند و ترک‌هایشان هم دیرتر ترمیم میشود.
اگر با وجود مرطوب کردن مرتب، ترکها برمی‌گردند یا همراه با خارش، قرمزی، پوسته‌ریزی غیرعادی یا بیحسی پا هستند، بهتر است علت ترک پاشنه پا را در یک بیماری زمینهای جست‌وجو کنید. این‌ها رایج‌ترین موارد هستند.
دیابت از دو راه پاشنه را آسیب‌پذیر میکند. اول اینکه آسیب عصبی ناشی از دیابت توانایی بدن در کنترل چربی و رطوبت پوست پا را کم میکند. به گفته انجمن دیابت آمریکا، در این حالت پوست پا ممکن است خیلی خشک شود، پوسته بدهد و ترک بخورد. دوم اینکه همین آسیب عصبی حس پا را کم میکند و فرد ممکن است متوجه یک ترک یا زخم کوچک نشود. مدلاین‌پلاس هم پاهای خیلی خشک و ترکخورده را از نشانه‌های آسیب عصبی دیابت می‌داند.
در یک مرور علمی درباره مراقبت از پوست پای افراد دیابتی توضیح داده شده که کم شدن تعریق، پوست پا را خشک میکند و اگر رسیدگی نشود، ترکها می‌توانند به زخم تبدیل شوند. برای همین، ترک پاشنه در فرد دیابتی یک مشکل زیبایی نیست. انجمن متخصصان پوست آمریکا برای افراد دیابتی این روتین شبانه را پیشنهاد میکند: کرم حاوی ۱۰ تا ۲۵ درصد اوره روی پاشنه، یک لایه پماد چرب مثل وازلین روی آن و بعد پوشیدن جوراب نخی سفید. نکته‌های بیشتر را در مطلب خشکی پوست در بیماران دیابتی بخوانید.
هورمون تیروئید روی سلول‌های پوست هم اثر دارد. کلیولند کلینیک پوست خشک و زبر را یکی از علائم کمکاری تیروئید می‌داند. در گزارشی درباره نشانه‌های پوستی کمکاری تیروئید هم آمده که این بیماری ترشح غدد عرق را کم میکند و سد دفاعی پوست را تغییر می‌دهد؛ دو اتفاقی که پوست کف پا را خشک‌تر و شکننده‌تر می‌کنند.
اگر خشکی پاشنه با خستگی مداوم، سرمایی شدن، افزایش وزن بی‌دلیل، یبوست یا موی خشک همراه است، موضوع آزمایش تیروئید را با پزشک در میان بگذارید. نشانه‌های دیگر را در مطلب علائم پوستی تیروئید ببینید.
همه قارچ‌های پا بین انگشتان نیستند. نوعی از این عفونت که به آن «پای ورزشکار نوع موکاسینی» می‌گویند، کف پا، پاشنه و لبه‌های پا را درگیر میکند. طبق کلیولند کلینیک، پوست این نواحی در قارچ موکاسینی خشک، خارش‌دار و پوسته‌پوسته میشود. این نوع قارچ به‌راحتی با خشکی ساده یا اگزما اشتباه گرفته میشود.
این نشانه‌ها احتمال قارچ را بالا می‌برند: خارش، پوسته‌ریزی ریز و سفیدی که مرز مشخص دارد و تا لبه کناری پا بالا میآید، درگیری بین انگشتان یا ناخن‌ها و ترک‌هایی که با کرم مرطوب‌کننده خوب نمی‌شوند. درمان این حالت داروی ضدقارچ است، نه فقط کرم پا. برای تشخیص و درمان قارچ پا به پزشک مراجعه کنید.
اگزما سد دفاعی پوست را ضعیف میکند و پوست را خشک، خارش‌دار و ترکخورده میکند. پسوریازیس کف پا هم به گفته درم‌نت پوست را قرمز، خشک و ضخیم میکند و اغلب ترک‌های عمیق و دردناک می‌سازد. ضایعه‌های پسوریازیس معمولاً مرز مشخصی دارند و در هر دو پا شبیه هم هستند. همین منبع یادآوری میکند که پسوریازیس کف پا گاهی شبیه قارچ دیده میشود.
تشخیص این سه حالت از هم با چشم آسان نیست و درمانشان هم کاملاً متفاوت است. برای آشنایی بیشتر، مطلب فرق اگزما و قارچ پوستی را بخوانید، ولی تشخیص نهایی را به پزشک متخصص پوست بسپارید.
در برخی زنان در سال‌های یائسگی، پوست پاشنه و جلوی کف پا ضخیم و قرمز میشود و بعد ترک‌های دردناک باز میکند. پزشکان به این حالت «کراتودرمای یائسگی» یا کراتودرمای کلیماکتریک می‌گویند. طبق کالج متخصصان پوست استرالیا، تغییرات هورمونی ممکن است در آن نقش داشته باشد و اضافه وزن، فشار خون بالا، هوای سرد و خشک و پوشیدن کفش پاشنهباز آن را بدتر می‌کنند.
این حالت معمولاً با کرم‌های مرطوب‌کننده قوی، کاهش وزن و کنار گذاشتن کفش پاشنهباز کنترل میشود. اگر بعد از یائسگی ترک پاشنه‌تان ناگهان شدیدتر شده، این احتمال را با پزشک مطرح کنید.
اگر کودکتان ترک‌های دردناک کف پا دارد، علت ترک پاشنه پا در او ممکن است با بزرگسالان فرق کند. «درماتوز کف پای نوجوانان» به گفته درم‌نت بیشتر در کودکان ۳ تا ۱۴ ساله دیده میشود و پوست نواحی تحمل‌کننده وزن را براق، قرمز و ترکخورده میکند. این حالت بیشتر جلوی کف پا و زیر شست را درگیر میکند، اما گاهی به پاشنه هم می‌رسد.
کودکانی که سابقه اگزما، آسم یا حساسیت فصلی دارند بیشتر درگیر می‌شوند. جوراب و کفش پلاستیکی که پا را خیس عرق نگه می‌دارد و بعد خشک شدن ناگهانی پوست، از عوامل تشدیدکننده‌اند.
در فضای مجازی زیاد می‌خوانیم که کمبود ویتامین E، C یا B باعث ترک پا میشود. واقعیت این است که کمبود شدید برخی مواد مغذی پوست را درگیر میکند. مثلاً طبق دفتر مکمل‌های غذایی مؤسسه ملی سلامت آمریکا، کمبود شدید نیاسین (ویتامین B3) بیماری پلاگر را ایجاد میکند که با بثورات و زبری پوست در نواحی آفتاب‌خورده همراه است. اما همین منبع تأکید میکند که پلاگر در جوامع امروزی کمیاب است و بیشتر در کسانی دیده میشود که رژیم غذایی بسیار محدود دارند.
پس برای بیشتر افراد، کمبود ویتامین علت اصلی ترک پاشنه نیست و خوردن مکمل بدون آزمایش، جای مرطوب کردن و عوض کردن کفش را نمی‌گیرد. اگر رژیم غذایی بسیار محدودی دارید، الکل زیاد مصرف می‌کنید یا بیماری گوارشی دارید که جذب غذا را مختل میکند، احتمال کمبود مواد مغذی را با پزشک بررسی کنید.
ظاهر پاشنه و علائم همراه آن، سرنخ‌های خوبی درباره علت می‌دهند. جدول زیر کمک میکند بفهمید با چه چیزی روبه‌رو هستید و قدم بعدی چیست.
| نشانه‌ای که می‌بینید | علت احتمالی | قدم بعدی |
|---|---|---|
| خط‌های سفید و زبری روی لبه پاشنه، بدون خارش | خشکی پوست و فشار روزانه | مرطوب‌کننده اوره‌دار، وازلین شبانه و کفش پشت‌بسته |
| لبه زرد، سفت و برجسته با ترک‌های عمیق | پینه پاشنه | نرم کردن پینه با کرم اوره و سنگ پای ملایم |
| پوسته‌ریزی خارش‌دار با مرز مشخص که تا لبه پا بالا میآید | قارچ پا | مراجعه به پزشک برای درمان ضدقارچ |
| پوست قرمز و ضخیم با ترک‌های عمیق، شبیه هم در هر دو پا | پسوریازیس یا اگزما | معاینه پزشک متخصص پوست |
| خشکی پا همراه با بیحسی، سوزنسوزن شدن یا زخم دیرخوبشونده | دیابت و آسیب عصبی | آزمایش قند خون و مراقبت روزانه از پا |
| خشکی کلی پوست همراه با خستگی و سرمایی شدن | کمکاری تیروئید | آزمایش تیروئید با نظر پزشک |
| ضخیم و قرمز شدن پاشنه در سال‌های یائسگی | کراتودرمای یائسگی | مرطوب‌کننده قوی و مشورت با پزشک |
| کف پای براق، قرمز و ترکخورده در کودک | درماتوز کف پای کودکان | جوراب نخی، کفش قابل تنفس و معاینه پزشک |
بیشتر ترک‌های پاشنه با مراقبت در خانه بهتر می‌شوند، اما ترک عمیق میتواند راه ورود میکروب باشد. مایو کلینیک توصیه میکند اگر مراقبت‌های خانگی کمکی نکرد، درباره درمان‌های دیگر با پزشک صحبت کنید. در این شرایط مراجعه را عقب نیندازید:
پزشک ممکن است پوست ضخیم را با ابزار مخصوص و به‌شکل ایمن بردارد، کرم قوی‌تری تجویز کند یا ترک‌های عمیق را با چسب مخصوص پوست ببندد.
درمان درست به علت بستگی دارد. اگر قارچ، پسوریازیس، تیروئید یا دیابت پشت ماجراست، درمان همان بیماری اولویت دارد و کرم ترک پا فقط کمک‌کننده است. اما برای ترک‌هایی که از خشکی، پینه و فشار می‌آیند، یعنی بیشتر ترک‌های پاشنه، روتین زیر که بر پایه توصیه متخصصان پوست است، معمولاً نتیجه می‌دهد.
اوره دو کار را با هم انجام می‌دهد: آب را به لایه سطحی پوست می‌کشد و لایه سفت و مرده را نرم میکند. در مقاله مروری درباره کاربرد اوره در پوست آمده که در مطالعه‌ای روی ۴۰ فرد دیابتی بالای ۶۰ سال، مرطوب‌کننده ۱۰ درصد اوره خشکی پا را سریع‌تر و بهتر از یک کرم معمولی بهتر کرد. در مطالعه کوچک دیگری روی ۳۰ نفر، کرم ۲۵ درصد اوره نتیجه بهتری از کرم ۱۰ درصد داشت.
در کارآزمایی دیگری روی ۱۶۷ فرد دیابتی که ترک عمیق و باز پاشنه داشتند، بعد از ۴ هفته ترک اصلی در حدود ۴۶ درصد مصرف‌کنندگان یک کرم مرطوب‌کننده کاملاً بسته شد؛ این عدد از گروه دارونما بیشتر بود. این یافته‌ها درباره ماده مؤثر و فرمول‌های آزمایش‌شده است و نمیشود نتیجه را عیناً به هر کرمی که اوره دارد نسبت داد. اما نشان می‌دهد چرا پزشکان برای پاشنه ترکخورده سراغ کرم‌های اوره‌دار می‌روند.
اگر ترک شما از نوع خشکی و پینه است، کرم‌هایی که هم مرطوب می‌کنند و هم لایه ضخیم را نرم می‌کنند انتخاب بهتری هستند. این سه محصول در داروخانه مهتاطب موجود است:
برای دیدن گزینه‌های بیشتر، محصولات دسته ترمیم کننده را ببینید. برای روتین شبانه هم کرم‌های پرچرب و وازلین‌دار دسته مرطوب کننده بدن گزینه خوبی هستند.
ترک پاشنه اگر عامل اصلی‌اش برطرف نشود، دوباره برمی‌گردد. این عادت‌های ساده جلوی برگشت آن را می‌گیرند:
در بیشتر افراد، علت ترک پاشنه پا ترکیبی از خشکی پوست، ضخیم شدن لبه پاشنه و فشار روزانه است. کفش پاشنهباز، ایستادن طولانی، اضافه وزن، حمام داغ، هوای خشک و افزایش سن این ترکیب را بدتر می‌کنند. این نوع ترکها معمولاً با کرم اوره‌دار، وازلین شبانه، جوراب نخی و کفش مناسب در چند هفته بهتر می‌شوند.
اما اگر ترکها با مراقبت درست خوب نمی‌شوند، خارش و پوسته‌ریزی غیرعادی دارند، یا دیابت و بیماری زمینهای دارید، علت ترک پاشنه پا را باید در قارچ، اگزما، پسوریازیس، تیروئید یا دیابت جست‌وجو کرد. در این حالت درمان بیماری اصلی کلید بهبود است، نه فقط کرم پا.
در زنان، علاوه بر خشکی پوست، کفش پاشنهباز و صندل، کاهش چربی پوست بعد از یائسگی و حالتی به نام کراتودرمای یائسگی میتواند پاشنه را ضخیم و ترکخورده کند. اضافه وزن و کمکاری تیروئید هم ممکن است نقش داشته باشند.
ترک پاشنه بهتنهایی نشانه دیابت نیست و بیشتر از خشکی ساده میآید. اما اگر همراه آن تشنگی و ادرار زیاد، بیحسی یا سوزنسوزن شدن پا یا زخمهای دیرخوبشونده دارید، قند خونتان را آزمایش کنید.
کمبود شدید نیاسین (ویتامین B3) میتواند پوست را درگیر کند، اما این کمبود امروزه کمیاب است. در بیشتر موارد ترک پاشنه از خشکی و فشار میآید و خوردن مکمل ویتامین بدون آزمایش آن را درمان نمیکند.
ممکن است کرم بهاندازه کافی قوی نباشد، فقط گاهی زده شود یا عامل اصلی مثل دمپایی و ایستادن طولانی برطرف نشده باشد. اگر با مراقبت منظم بهتر نشد، احتمال قارچ پا، پسوریازیس، اگزما یا بیماری زمینهای را با پزشک بررسی کنید.
در کودکان بیشتر خشکی پوست و حالتی به نام درماتوز کف پای نوجوانان مقصر است که معمولاً در ۳ تا ۱۴ سالگی و در کودکان دارای اگزما یا آلرژی دیده میشود. جوراب نخی، کفش قابل تنفس و مرطوب‌کننده ساده کمک میکند و برای ترک‌های دردناک باید به پزشک مراجعه کرد.
استفاده ملایم و گاهبهگاه از سنگ پا روی پوست خیس میتواند لبه ضخیم پاشنه را کم کند، اما سابیدن زیاد ترکها را عمیقتر میکند. افراد دیابتی یا کسانی که پایشان بیحس است، بهتر است پینه را خودشان برندارند.
بیشتر بخوانید:
