بازبینی و تأیید علمی دکتر رویا میرنظامی، داروساز
آخرین بروزرسانی: 13 مهر 1405
این مطلب جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای تشخیص دقیق و انتخاب درمان مناسب، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید
ترک پاشنه پا معمولاً بی‌سروصدا شروع میشود. اول کمی زبری و پوست سفید و ضخیم دور پاشنه پیدا میشود. بعد شکاف‌های ریزی ظاهر میشوند که با هر قدم کمی بازتر میشوند. در پاییز و زمستان که هوا خشک‌تر است، یا وقتی بیشتر روز سرپا هستید و دمپایی می‌پوشید، این ترک‌ها زودتر عمیق میشوند. گاهی کار به جایی می‌رسد که راه رفتن درد دارد یا جوراب خونی میشود.
خبر خوب این است که بیشتر ترکهای پا با مراقبت درست در خانه بهتر میشوند. فقط باید بدانید کدام کرم واقعاً کمک میکند، پوست ضخیم را چطور بردارید که زخم نشود و چه وقت باید پیش پزشک بروید. در این مقاله قدم‌به‌قدم توضیح می‌دهیم برای ترک پا چه باید کرد؛ از روتین روزانه و شبانه و انتخاب کرم تا مراقبت ویژه افراد دیابتی و علائمی که نباید نادیده بگیرید.
اگر بخواهیم ساده بگوییم برای ترک پا چه باید کرد تا هم درد زودتر آرام شود و هم ترک‌ها دوباره باز نشوند، جواب در سه کار خلاصه میشود: پوست پاشنه را مرطوب نگه دارید، لایه خشک و ضخیم دور پاشنه را آرام نازک کنید و فشار و اصطکاک روی پاشنه را کم کنید. هر کدام از این سه کار را کنار بگذارید، بقیه هم کمتر جواب می‌دهند.
آکادمی پوست آمریکا هم همین مسیر را پیشنهاد میکند: حمام کوتاه، شوینده ملایم و بدون عطر، و زدن کرم در پنج دقیقه اول بعد از حمام که پوست هنوز کمی نم دارد. به گفته این انجمن، کرم مناسب ترک پاشنه بهتر است اوره ۱۰ تا ۲۵ درصد، آلفاهیدروکسی اسید یا سالیسیلیک اسید داشته باشد (توصیه‌های آکادمی پوست آمریکا برای پاشنه خشک و ترک‌خورده).
مهم‌تر از نوع کرم، پیوستگی است؛ کرمی که هر روز زده شود از کرم گران‌تری که هفته‌ای یک بار زده شود بهتر نتیجه می‌دهد.
| زمان | چه کنید | چرا |
|---|---|---|
| صبح | کرم ترک پا، بعد جوراب و کفش پشت‌بسته | رطوبت در طول روز حفظ میشود و کرم پاک نمی‌شود |
| بعد از حمام | خشک کردن آرام و کرم در چند دقیقه اول | پوست نم‌دار کرم را بهتر نگه میدارد |
| قبل از خواب | کرم اورهدار، لایه نازک وازلین، جوراب نخی | چند ساعت بدون راه رفتن، فرصت جذب و ترمیم است |
| یک تا دو بار در هفته | سنگ پا یا سوهان پا روی پوست خیس‌خورده | لبه سفت پاشنه نازک میشود و کرم بهتر جذب میشود |
پوست پاشنه از بیشتر جاهای بدن ضخیم‌تر است و غده چربی ندارد. با هر قدم، وزن بدن روی بالشتک چربی زیر پاشنه فشار می‌آورد و این بالشتک کمی به طرفین پهن میشود. اگر پوست لبه پاشنه نرم و انعطاف‌پذیر باشد، همراه آن کش می‌آید. اما اگر خشک و سفت شده باشد، مثل خاک خشکی که زیر فشار می‌شکند، ترک برمی‌دارد. به همین دلیل ترک‌ها بیشتر روی لبه پاشنه دیده میشوند، همان‌جا که پوست زرد و ضخیم شده است.
گاهی ترک پا فقط نتیجه خشکی نیست. کلینیک پا و مچ دانشگاه کنت در فهرست علت‌های ترک پاشنه به دیابت، پسوریازیس، تغییرات تیروئید، عفونت قارچی پا، اضافه وزن و ایراد در شکل راه رفتن اشاره میکند (توضیح کلینیک پای دانشگاه کنت درباره ترک پاشنه). اگر خشکی فقط به پاشنه محدود نیست و دست‌ها و ساق پا هم خشک و پوسته‌دارند، دانستن علت کلی و روش‌های درمان خشکی پوست کمک میکند ریشه مشکل را پیدا کنید.
اگر ترک‌ها با خارش شدید، قرمزی و لکه‌های ملتهب همراه‌اند، ممکن است با نوعی اگزما طرف باشید. برای آشنایی با علائم آن، مطلب اگزما چیست را ببینید. اگر هم پوسته‌ریزی و خارش بین انگشتان، بوی بد یا ضخیم شدن ناخن دارید، احتمال عفونت قارچی مطرح است و کرم ترک پا بهتنهایی کافی نیست؛ در این حالت راهنمای درمان قارچ پا به کارتان می‌آید.
لوسیون‌های رقیق بدن معمولاً برای پاشنه ترک‌خورده کم می‌آورند. پوست پاشنه ضخیم است و کرمی لازم دارد که هم آب را به پوست برساند، هم لایه سفت را کمی نرم و نازک کند و هم جلوی تبخیر رطوبت را بگیرد. موقع خواندن برچسب، به این سه گروه توجه کنید:
اوره ماده‌ای است که به‌طور طبیعی در پوست هم وجود دارد و کارش به غلظت آن بستگی دارد. در یک مقاله مروری، اوره تا ۱۰ درصد بیشتر آبرسان و مرطوب‌کننده توصیف شده و در غلظتهای بالاتر از ۱۰ درصد، خاصیت نازک کردن لایه ضخیم پوست هم پیدا میکند (مرور علمی کاربرد اوره موضعی در مراقبت از پوست).
| درصد اوره | کار اصلی | مناسب برای |
|---|---|---|
| تا ۱۰ درصد | آبرسانی و نرم کردن | پوست کمی خشک، پیشگیری و نگهداری بعد از بهبود |
| ۱۰ تا ۲۵ درصد | آبرسانی همراه با نازک کردن ملایم لایه سفت | بیشتر ترکهای معمول پاشنه |
| حدود ۴۰ درصد | لایه‌برداری قوی | پینه و پوست خیلی ضخیم؛ فقط روی پوست سالم، نه روی ترک باز |
اوره معمولاً ماده کم‌خطری است، اما در غلظتهای بالا ممکن است روی پوست ترک‌خورده سوزش و قرمزی بدهد. این واکنش در کودکان و روی پوست حساس بیشتر دیده میشود (بررسی نحوه اثر و ایمنی اوره). اگر کرم اورهدار روی ترکهای باز می‌سوزاند، چند روز فقط وازلین بزنید تا ترک‌ها کمی بسته شوند و بعد کرم را دوباره شروع کنید.
اگر ترک‌ها سطحی‌اند و بیشتر با خشکی کلی پوست طرف هستید، یک کرم مرطوب کننده غلیظ هم میتواند کافی باشد. اما برای پاشنه‌ای که لبه سفت و ترکهای دردناک دارد، کرم‌های مخصوص پا یا کرم‌های اورهدار نتیجه بهتری می‌دهند. مقایسه کامل‌تر چند گزینه را در مقاله بهترین کرم ترک پا آورده‌ایم. چند محصول که با معیارهای بالا جور درمی‌آیند:
لایه زرد و سفت دور پاشنه مثل یک حلقه خشک عمل میکند. تا وقتی سر جایش باشد، ترک‌ها زیر فشار راه رفتن دوباره باز میشوند و کرم هم به لایه‌های زیرین نمی‌رسد. برای همین نازک کردن آن بخشی از درمان است، به شرط اینکه درست انجام شود:
روی بخشی از پا که زخم یا درد دارد سنگ پا نکشید. یک راهنمای پادیاتری بیمارستان‌های بریتانیا هم همین هشدار را می‌دهد و یادآوری میکند که مرطوب‌کننده حدود ۱۰ دقیقه بعد از حمام بهتر جذب میشود و نباید بین انگشتان زده شود (راهنمای مراقبت از پوست خشک پا در خدمات سلامت بریتانیا).
پوست ضخیم را هرگز با تیغ، قیچی یا ناخن‌گیر نبرید. خیلی راحت بیش از اندازه پوست برداشته میشود و زخمی ایجاد میشود که خودش راه ورود میکروب است. سنگ پا را بعد از هر بار استفاده کامل خشک کنید تا باکتری در آن نماند. چسب‌های مخصوص میخچه هم برای افراد دیابتی، کسانی که گردش خون ضعیفی دارند یا پوستشان شکننده است مناسب نیستند (توضیح سایت سلامت ایرلند شمالی درباره میخچه و پینه). اگر لایه سفت خیلی ضخیم است یا پینه‌های دردناک دارید، روش‌های درمان پینه پا را هم ببینید.
وقتی ترک عمیق است، جواب اینکه برای ترک پا چه باید کرد کمی فرق میکند. ترکی که موقع راه رفتن تیر می‌کشد یا خون می‌آید، یک زخم کوچک است و باید مثل زخم با آن رفتار کرد:
از نسخه‌های خانگی ترک پا، بعضی چون همان کار مرطوب‌کننده‌ها را می‌کنند جواب می‌دهند و بعضی فقط ترک باز را می‌سوزانند.
وازلین ساده و ارزان یکی از بهترین پوشاننده‌هاست. لایه‌ای روی پوست می‌سازد که جلوی تبخیر آب را می‌گیرد و روی ترک باز هم معمولاً نمی‌سوزاند. ضعفش این است که لایه ضخیم را نازک نمیکند؛ به همین دلیل بهترین جایش روی یک کرم اورهدار در روتین شبانه است. درباره کاربردهای دیگر آن، مطلب فواید وازلین را بخوانید.
در یک کارآزمایی روی ۳۴ نفر با خشکی خفیف تا متوسط پوست، روغن نارگیل بکر طی دو هفته به اندازه روغن معدنی مؤثر و بی‌خطر بود (مطالعه مقایسه روغن نارگیل و روغن معدنی در خشکی پوست). این مطالعه درباره خشکی پوست بود، نه ترک عمیق پاشنه. پس روغن نارگیل یا روغن زیتون را می‌توانید جایگزین وازلین در لایه آخر کنید، اما جای کرم اورهدار را نمی‌گیرند.
گلیسیرین جاذب رطوبت است و در بسیاری از کرم‌ها هم به کار می‌رود. مخلوط گلیسیرین و گلاب برای پاشنه خشک ضرری ندارد، به شرط اینکه بعدش یک لایه وازلین بزنید. آبلیمویی را که در بعضی نسخه‌ها اضافه می‌کنند حذف کنید؛ روی ترک باز می‌سوزاند.
| روش خانگی | نتیجه | توضیح |
|---|---|---|
| وازلین شبانه با جوراب نخی | مفید | رطوبت را قفل میکند؛ کنار کرم اورهدار بهتر است |
| روغن نارگیل یا زیتون | کمک‌کننده | برای خشکی خفیف؛ لایه سفت را نازک نمیکند |
| گلیسیرین و گلاب | کمک‌کننده | بدون آبلیمو و با یک لایه چرب روی آن |
| آبلیمو یا سرکه روی ترک | توصیه نمی‌شود | روی پوست باز می‌سوزاند و تحریک میکند |
| خمیر دندان، نوشابه یا جوش شیرین | توصیه نمی‌شود | مطالعه معتبری پشتش نیست و ممکن است پوست را خشک‌تر یا تحریک کند |
در دیابت، ترک پا را نباید ساده گرفت. قند خون بالا به مرور اعصاب پا را ضعیف میکند و جریان خون را کم میکند؛ در نتیجه ممکن است زخم را حس نکنید، زخم دیرتر خوب شود و عفونت راحت‌تر پیش برود. مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا پوست خشک و ترک‌خورده پا را جزو نشانه‌هایی می‌داند که ممکن است به آسیب عصبی ربط داشته باشد و توصیه میکند هر روز پاها را وارسی کنید (توصیه‌های مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا درباره پا و دیابت).
خبر امیدوارکننده این است که مرطوب‌کننده درست در افراد دیابتی هم جواب می‌دهد. در مطالعه‌ای روی ۱۶۷ فرد دیابتی که ترک باز و عمیق روی پاشنه داشتند، کرمی حاوی اوره، گلیسیرین و وازلین چهار هفته با دارونما مقایسه شد. در پایان، فقط ۶٫۴ درصد گروه کرم هنوز ترک باز و عمیق داشتند، در حالی که این عدد در گروه دارونما ۲۴٫۱ درصد بود. البته تفاوت در بهبود کامل ترک اصلی از نظر آماری معنادار نشد (کارآزمایی مرطوب‌کننده برای ترک پای افراد دیابتی). نکته‌های بیشتر درباره خشکی پوست در بیماران دیابتی را هم در مجله مهتاطب بخوانید.
این یکی از پرتکرارترین سؤال‌ها درباره ترک پاست. در بیشتر افراد، ترک پاشنه نتیجه خشکی پوست و فشار روی پاشنه است، نه کمبود یک ویتامین خاص. کمبود شدید بعضی مواد مغذی، مثل روی، میتواند با زخم‌های پوستی و دیر خوب شدن زخم همراه باشد (علائم کمبود روی در مدلاین‌پلاس)، اما این کمبود معمولاً علائم دیگری هم دارد، مثل ریزش مو، عفونت‌های مکرر و تغییر حس چشایی.
پس خوردن خودسرانه مکمل ویتامین E، روی یا امگا ۳ درمان استاندارد ترک پا نیست. اگر ترک‌ها با مراقبت منظم بهتر نمی‌شوند و رژیم غذایی خیلی محدودی دارید، بگذارید پزشک با آزمایش علت را بررسی کند.
بیشتر ترکهای پا با مراقبت خانگی بهتر میشوند. اما اگر ترک آن‌قدر عمیق است که بافت قرمز زیر آن دیده میشود یا خون می‌آید، احتمال عفونت بالا می‌رود و باید پزشک آن را ببیند. در این موارد منتظر نمانید:
پزشک ممکن است پوست ضخیم را با ابزار استریل بردارد، کرم قوی‌تر یا داروی ضدقارچ تجویز کند، در صورت عفونت آنتی‌بیوتیک بدهد یا کفی طبی پیشنهاد کند.
اشتباه رایج این است که بعد از بسته شدن ترک‌ها، کرم کنار گذاشته میشود و چند هفته بعد همه چیز از اول شروع میشود. اگر هر سال پاییز این سؤال برایتان تکرار میشود که برای ترک پا چه باید کرد، جواب در نگهداری است، نه فقط درمان. کلینیک کلیولند پیشنهاد میکند بعد از بهبود، روتین را با یک مرطوب‌کننده لایه‌بردار مثل کرم اوره یا لوسیون لاکتیک اسید ادامه دهید و شبها جوراب نخی نازک بپوشید (توصیه‌های کلینیک کلیولند برای ترمیم پاشنه ترک‌خورده).
ترکهای سطحی با مراقبت منظم معمولاً در یکی دو هفته نرمتر و کمدردتر میشوند. ترکهای عمیق چند هفته زمان لازم دارند. اگر بعد از دو تا سه هفته تغییری ندیدید، به پزشک مراجعه کنید.
برای بیشتر ترکهای پاشنه، کرمی با ۱۰ تا ۲۵ درصد اوره مناسب است. اوره زیر ۱۰ درصد بیشتر برای نگهداری و پیشگیری خوب است و غلظتهای حدود ۴۰ درصد برای پینه و پوست خیلی ضخیم به کار میروند و نباید روی ترک باز زده شوند.
وازلین رطوبت را در پوست نگه میدارد و برای ترکهای خفیف و ترکهای باز که کرم اورهدار روی آنها میسوزد گزینه خوبی است. اما لایه ضخیم پاشنه را نازک نمیکند؛ برای همین بهترین نتیجه وقتی است که شبها روی یک کرم اورهدار زده شود.
نه. تیغ و قیچی بهراحتی بیش از اندازه پوست برمیدارند و زخمی میسازند که میتواند عفونی شود. بعد از خیس کردن پا، از سنگ پا یا سوهان مخصوص پا با فشار کم استفاده کنید. افراد دیابتی این کار را هم به پزشک بسپارند.
ترک پا در بیشتر افراد به خشکی پوست و فشار روی پاشنه برمیگردد، نه کمبود ویتامین. کمبود شدید روی میتواند به پوست آسیب بزند، اما علائم دیگری هم دارد. مصرف خودسرانه مکمل درمان ترک پا نیست.
مطالعه معتبری این را نشان نمیدهد. خمیر دندان برای پوست ساخته نشده و مواد خوشبوکننده و ساینده آن ممکن است ترک باز را تحریک کند. کرم اورهدار و وازلین انتخابهای امنتری هستند.
اگر بخواهید همه این مقاله را در چند خط به خاطر بسپارید، برای ترک پا چه باید کرد؟ هر روز، به‌خصوص بعد از حمام، کرم اورهدار بزنید؛ شبها رویش وازلین بمالید و جوراب نخی بپوشید؛ هفته‌ای یکی دو بار لبه سفت پاشنه را با سنگ پا آرام صاف کنید؛ کفش پشت‌بسته بپوشید و ترکهای عمیق را با چسب مایع محافظت کنید. بعد از بهبود هم روتین را رها نکنید. اگر ترک خون می‌آید، عفونی به نظر می‌رسد یا دیابت دارید، درمان را با پزشک جلو ببرید. برای انتخاب کرم مناسب هم می‌توانید از داروسازان داروخانه مهتاطب مشاوره بگیرید.
بیشتر بخوانید:
