بازبینی و تأیید علمی: دکتر رویا میرنظامی، داروساز
آخرین به‌روزرسانی: ۶ آبان ۱۴۰۵
این مطلب جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای تشخیص دقیق و انتخاب درمان مناسب، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
کرم مرطوب کننده از معدود محصولاتی است که تقریباً هر پوستی از آن سود می‌برد؛ از پوست چرب و جوش‌دار نوجوان تا پوست خشک و خارش‌دار سالمند. با این حال، بیشتر حرف‌هایی که درباره آن زده میشود از تبلیغ آمده است، نه از مطالعه: «جوان‌سازی»، «سفید کردن پوست» یا «جلوگیری کامل از جوش».
در این مطلب خواص کرم مرطوب کننده را یکی‌یکی کنار شواهد علمی گذاشته‌ایم و گفته‌ایم هر خاصیت چقدر پشتوانه دارد. بعد سراغ فایده آن برای هر نوع پوست، باورهای غلط، روش درست مصرف و عوارض احتمالی رفته‌ایم تا بدانید از کرمی که می‌خرید چه انتظاری داشته باشید و چه انتظاری نه.
خواص کرم مرطوب کننده به کاری برمی‌گردد که روی لایه بیرونی پوست انجام می‌دهد. این لایه نازک مثل یک دیوار آجری است: سلول‌های سطحی پوست آجرها هستند و چربی‌هایی مثل سرامید، ملات بین آن‌ها. وقتی ملات کم شود، آب از لابه‌لای آجرها بیرون می‌رود و مواد تحریک کننده راحت‌تر وارد پوست میشوند. کرم مرطوب کننده این دیوار را تا حدی بازسازی میکند و تا وقتی روی پوست است، جلوی هدر رفتن آب را می‌گیرد.
همه خواصی که به مرطوب کننده نسبت داده میشود، پشتوانه یکسانی ندارد. جدول زیر مهم‌ترین آن‌ها را همراه با ترکیبی که مسئول آن است و میزان شواهد علمی نشان می‌دهد:
| خاصیت | چه چیزی در کرم این کار را میکند | میزان شواهد |
|---|---|---|
| رفع خشکی، زبری و پوسته‌ریزی | جاذب رطوبت (گلیسرین، اوره) همراه با قفل کننده (پترولاتوم، دایمتیکون) | قوی؛ توصیه رسمی انجمن‌های پوست |
| کم شدن خارش ناشی از خشکی | آب‌رسانی و لایه محافظ روی پوست | قوی، وقتی علت خارش خشکی باشد |
| تقویت سد دفاعی پوست | سرامید، اسیدهای چرب، اسکوالان | خوب؛ به‌ویژه در پوست خشک و اگزمایی |
| کم شدن دفعات عود اگزما | مصرف منظم و روزانه مرطوب کننده | قوی؛ مرور سیستماتیک کاکرین |
| تحمل بهتر داروهای ضد جوش | مرطوب کننده سبک، بدون چربی و غیرکومدوژن | متوسط؛ چند مطالعه و توصیه متخصصان پوست |
| ظاهر شاداب‌تر و کم‌رنگ شدن خطوط ریز | آب‌رسانی لایه رویی پوست | محدود و موقت؛ درمان چروک نیست |
| پیشگیری از اگزما در نوزاد سالم | مالیدن روزانه کرم از ماه‌های اول تولد | احتمالاً بی‌اثر؛ شواهد این خاصیت را تأیید نمیکند |
هر مرطوب کننده خوب ترکیبی از سه گروه ماده است و هر گروه کار جدایی انجام می‌دهد. طبق توضیح کلیولند کلینیک درباره نرم کننده‌ها و انواع آن‌ها، این سه گروه را این‌طور میشود شناخت:
جاذب رطوبت به‌تنهایی کافی نیست. اگر لایه‌ای رویش نباشد که آب را نگه دارد، همان آبی که جذب کرده تبخیر میشود. به همین دلیل در بررسی ترکیب ۵۲ مرطوب کننده مخصوص پوست جوش‌دار، گلیسرین و دایمتیکون در بیش از نیمی از محصولات کنار هم آمده بودند. برای شناخت دقیق‌تر این گروه‌ها مطلب کرم مرطوب کننده چیست را بخوانید و اگر مطمئن نیستید محصولتان آبرسان است یا مرطوب کننده، تفاوت کرم مرطوب کننده و آبرسان را هم ببینید.
در ادامه هر خاصیت را جدا توضیح داده‌ایم؛ از خاصیت‌هایی که شواهد محکمی دارند شروع کرده‌ایم و به خاصیت‌هایی رسیده‌ایم که بیشتر ظاهری و موقت‌اند.
اصلی‌ترین خاصیت مرطوب کننده همین است. پوست خشک کشیده، زبر و پوسته‌پوسته است و گاهی خطوط ریز یا ترک‌های کوچک روی آن دیده میشود. طبق مایو کلینیک درباره علائم و عوامل خشکی پوست، سن بالای ۴۰ سال، هوای سرد و خشک، بخاری و شوفاژ، حمام طولانی با آب داغ و کارهایی که با آب و شوینده سروکار دارند، خطر خشکی را بالا می‌برند.
برای این خشکی، کرم و پماد بهتر از لوسیون جواب میدهند. توصیه‌های انجمن پوست آمریکا برای رفع خشکی پوست می‌گوید دنبال ترکیب‌هایی مثل گلیسرین، هیالورونیک اسید، لاکتیک اسید، شی باتر، دایمتیکون، لانولین، روغن جوجوبا و پترولاتوم باشید و محصول «بدون عطر» بخرید، نه «بی‌بو»؛ چون در محصول بی‌بو ممکن است ماده‌ای برای پوشاندن بو باشد که پوست خشک را تحریک کند. برای پوست ضخیم و زبر پاشنه، آرنج و زانو، کرمهای اوره‌دار گزینه رایجی هستند. اگر علت خشکی پوستتان را نمی‌دانید، مطلب درمان خشکی پوست را بخوانید.
سرامیدها همان ملات دیوار آجری پوست‌اند. طبق مطلب کلیولند کلینیک درباره سرامیدها، با بالا رفتن سن، پوست سرامیدهای خودش را کندتر می‌سازد و در اگزما هم مقدار آن‌ها کم است. کرمهای سرامیددار به بازسازی این سد کمک می‌کنند؛ سدی که سالم‌تر باشد، رطوبت را بهتر نگه می‌دارد و مواد حساسیت‌زا و تحریک کننده کمتر از آن رد میشوند.
یکی از نشانه‌های آسیب این سد آن است که پوست با محصولاتی که قبلاً مشکلی با آن‌ها نداشت، می‌سوزد یا قرمز میشود؛ مثلاً بعد از لایه‌برداری، لیزر یا مصرف داروهای خشک کننده. در این شرایط، محصولات ترمیم کننده با فرمول ساده و بدون عطر، معمولاً انتخاب امن‌تری از کرمهای پر از عصاره‌اند.
خارشی که در زمستان روی ساق پا، پشت دست یا کمر سراغتان می‌آید، اغلب از خشکی است. کلیولند کلینیک در همان مطلب نرم کننده‌ها، کم کردن خارش، خشکی و پوسته‌ریزی را از فایده‌های اصلی مصرف منظم این کرم‌ها می‌داند. اگر بعد از چند هفته مرطوب کردن درست، خارش کم نشد یا همراه با جوش، کهیر یا لکه بود، علت آن چیز دیگری است؛ مطلب دلایل خارش پوست در پیدا کردن آن کمکتان میکند.
پوست خیلی خشک ترک برمی‌دارد و هر ترک، راهی برای ورود میکروب‌هاست. مایو کلینیک عفونت را یکی از عوارض خشکی شدید پوست می‌داند و کلیولند کلینیک می‌گوید مصرف روزانه نرم کننده‌ها ممکن است به پیشگیری از ترک‌ها و عفونت‌هایی که دنبالشان می‌آید کمک کند. این خاصیت برای دست‌هایی که بارها در روز شسته میشوند، پاشنه پا و پوست افراد مسن اهمیت بیشتری دارد. برای ترک پاشنه، مطلب بهترین مارک کرم ترک پا را ببینید.
محکم‌ترین شواهد درباره خواص کرم مرطوب کننده به اگزما مربوط است. مرور سیستماتیک کاکرین درباره مرطوب کننده‌ها و اگزما، ۷۷ مطالعه با حدود ۶٬۶۰۰ شرکت کننده را بررسی کرد. نتیجه این بود که مصرف منظم مرطوب کننده دفعات عود اگزما را کم میکند، فاصله تا عود بعدی را طولانی‌تر میکند و نیاز به کرمهای کورتون‌دار را پایین می‌آورد. در یکی از مقایسه‌ها، فاصله تا عود بعدی از حدود ۳۰ روز به ۱۸۰ روز رسید. مرطوب کننده کنار داروی تجویزی هم بهتر از دارو به‌تنهایی جواب داد.
این یعنی مرطوب کننده بخش ثابت درمان اگزماست، نه جایگزین داروی پزشک. اگر هنوز نمی‌دانید خشکی و قرمزی پوستتان اگزماست یا نه، مطلب اگزما چیست را بخوانید.
بنزوئیل پراکسید، سالیسیلیک اسید، آداپالن، ترتینوئین و ایزوترتینوئین پوست را خشک و تحریک می‌کنند و بسیاری از افراد به همین دلیل درمان را نیمه‌کاره رها می‌کنند. راهنمای انجمن پوست آمریکا درباره مرطوب کننده در درمان آکنه می‌گوید مصرف روزانه مرطوب کننده کمک میکند پوست این داروها را بهتر تحمل کند. کافی است محصولی بخرید که روی آن «بدون چربی» (Oil-free) یا «غیرکومدوژن» (Non-comedogenic) نوشته شده باشد و آن را بعد از شستن صورت، روی پوست کمی نمناک بزنید.
مرطوب کننده خودش داروی جوش نیست و جای کرم ضد جوش را نمی‌گیرد؛ کارش این است که درمان را قابل ادامه کند. همین نقش را برای مشتقات ویتامین A هم دارد؛ اگر تازه مصرف آن‌ها را شروع کرده‌اید، مطلب فواید رتینول برای پوست را هم بخوانید.
پوستی که آب کافی دارد صاف‌تر است و نور را یکدست‌تر بازتاب می‌دهد. انجمن پوست آمریکا در فهرست راه‌های کم کردن پیری زودرس پوست هم می‌گوید مرطوب کننده آب را در پوست نگه می‌دارد و به آن ظاهر جوان‌تری می‌دهد. خطوط ریزی که از خشکی است، بعد از کرم زدن کم‌رنگ‌تر دیده میشوند، ولی این اثر موقت است و چروک عمیق را از بین نمی‌برد.
همان راهنما مهم‌ترین قدم ضد پیری را ضد آفتاب روزانه با طیف گسترده و SPF ۳۰ یا بیشتر می‌داند. اگر هدفتان جوان ماندن پوست است، مرطوب کننده را کنار یک ضد آفتاب صورت مناسب بگذارید، نه به‌جای آن.
صورت بیشتر از هر جای بدن در معرض آفتاب، باد، آلودگی و شستشوی روزانه است و بیشتر محصولات فعال مثل ضد جوش، ضد لک و رتینوئیدها هم روی آن زده میشوند. به همین دلیل خواص کرم مرطوب کننده برای صورت بیشتر در سه چیز دیده میشود: کم شدن کشیدگی بعد از شستن، کم شدن سوزش محصولات فعال و صاف‌تر شدن سطح پوست برای آرایش.
ترتیب زدن هم در نتیجه اثر دارد. قاعده کلی این است که محصول رقیق‌تر اول زده شود: سرم آبرسان، بعد کرم و در روز در نهایت ضد آفتاب. جزئیات این ترتیب را در دو مطلب اول آبرسان بزنیم یا مرطوب کننده و ترتیب زدن مرطوب کننده و ضد آفتاب توضیح داده‌ایم. اگر آرایش می‌کنید، اول پرایمر بزنیم یا مرطوب کننده را هم ببینید.
یک اشتباه رایج، زدن کرم سنگین بدن روی صورت مستعد جوش است. قفل کننده‌های غلیظ مثل روغن‌ها و وازلین ممکن است جوش را بدتر کنند. برای صورت بهتر است از دسته مرطوب کننده صورت انتخاب کنید که بافت و ترکیبش برای این ناحیه تنظیم شده است.
خواص کرم مرطوب کننده برای همه پوست‌ها یکی است، ولی چیزی که هر پوست بیشتر از آن سود می‌برد و بافتی که به آن می‌خورد فرق میکند:
| نوع پوست | بیشترین فایده | بافت مناسب | روی برچسب دنبال چه باشید |
|---|---|---|---|
| خشک | رفع زبری و کشیدگی، کم شدن خارش | کرم غنی یا پماد | سرامید، گلیسرین، شی باتر، پترولاتوم |
| چرب و جوش‌دار | آب‌رسانی بدون سنگینی، سوزش کمتر داروهای ضد جوش | ژل، ژل کرم یا لوسیون سبک | بدون چربی، غیرکومدوژن، گلیسرین، دایمتیکون |
| حساس | تقویت سد دفاعی، سوزش و قرمزی کمتر | کرم ساده با فهرست ترکیب کوتاه | بدون عطر، بدون الکل، بدون اسانس |
| مختلط | تعادل بین ناحیه چرب و گونه‌های خشک | لوسیون سبک برای کل صورت، کرم غنی‌تر فقط روی نواحی خشک | غیرکومدوژن، هیالورونیک اسید، گلیسرین |
| بدن، دست و پا | صاف شدن زبری ساق، آرنج و پاشنه، پیشگیری از ترک | لوسیون برای سطح بزرگ، کرم اوره‌دار برای نواحی ضخیم | اوره، لاکتیک اسید، شی باتر |
پوست خشک بیشترین سود را از مرطوب کننده می‌برد و بیشترین نیاز را هم به قفل کننده‌ها دارد. اگر بعد از زدن کرم، دو سه ساعت بعد دوباره حس کشیدگی دارید، کرمتان برای پوستتان سبک است. برای مقایسه محصولات این گروه، مطلب بهترین آبرسان و مرطوب کننده پوست خشک را ببینید.
پوست چرب هم ممکن است کم‌آب باشد؛ یعنی سطحش براق است، ولی بعد از شستن میکشد و پوسته‌های ریز دارد. انجمن پوست آمریکا در همان راهنمای آکنه می‌گوید خشک شدن پوست ممکن است ترشح چربی را بیشتر کند و منافذ را ببندد. پس حذف مرطوب کننده برای پوست چرب معمولاً نتیجه عکس دارد. این وضعیت را در مطلب پوست چرب ولی کم آب کامل توضیح داده‌ایم و برای انتخاب محصول، بهترین مرطوب کننده پوست چرب خارجی را ببینید.
برای پوست حساس، کم بودن تعداد ترکیب‌ها از هر ماده خاصی مهم‌تر است. کلیولند کلینیک الکل، رنگ، اسانس‌ها، عطر و برخی نگهدارنده‌ها مثل پارابن‌ها را از محرک‌های رایج می‌داند. محصولی را انتخاب کنید که برای پوست حساس ساخته شده و فرمول ساده‌ای دارد. فهرست گزینه‌ها را در مطلب بهترین کرم مرطوب کننده برای پوست حساس آورده‌ایم.
پوست ساق پا، بازو و پشت دست غدد چربی کمتری از صورت دارد و در زمستان زودتر خشک میشود. برای سطح‌های بزرگ، لوسیون یا کرمی که زود جذب شود راحت‌تر است و برای پاشنه و آرنج، کرم غلیظ‌تر. محصولات این گروه را در دسته مرطوب کننده بدن ببینید.
مرطوب کننده رنگدانه پوست را تغییر نمی‌دهد. پوستی که آب کافی دارد، صاف‌تر است و نور را یکدست‌تر بازتاب می‌دهد، برای همین روشن‌تر و شاداب‌تر به نظر می‌رسد. برعکس، گاهی پوست بعد از کرم تیره‌تر دیده میشود که دلیل‌های مشخصی دارد؛ آن‌ها را در مطلب آیا کرم مرطوب کننده پوست را تیره میکند توضیح داده‌ایم.
همان‌طور که گفتیم، پوست چرب هم ممکن است کم‌آب باشد و داروهای ضد جوش آن را خشک‌تر می‌کنند. انتخاب درست برای پوست چرب، مرطوب کننده سبک و غیرکومدوژن است، نه کنار گذاشتن آن.
چند سال پیش امید زیادی به این ایده بود، ولی مرور کاکرین در سال ۲۰۲۲ درباره مراقبت پوست نوزاد برای پیشگیری از اگزما، با بررسی ۷ کارآزمایی روی بیش از ۳٬۰۰۰ نوزاد، نشان داد مالیدن منظم مرطوب کننده به نوزاد سالم در سال اول احتمالاً اگزما را کم نمیکند. همین مرور نشان داد عفونت پوستی در این نوزادان احتمالاً کمی بیشتر است؛ حدود ۱۷ مورد بیشتر در هر ۱٬۰۰۰ نوزاد.
این یافته درباره پیشگیری در نوزاد سالم است. اگر پوست نوزاد یا کودکتان خشک است یا پزشک برای اگزما مرطوب کننده تجویز کرده، استفاده از آن بخش درست مراقبت است. برای انتخاب محصول، بهترین کرم مرطوب کننده کودک را بخوانید یا محصولات دسته مرطوب کننده پوست کودکان را ببینید.
مرور کاکرین درباره اگزما شواهد قابل اعتمادی پیدا نکرد که یک مرطوب کننده از بقیه بهتر باشد. چیزی که تفاوت می‌سازد، جور بودن ترکیب و بافت با پوست شما و مصرف منظم آن است، نه قیمت یا شهرت برند. اگر بین برندها مردد هستید، مطلب بهترین برند مرطوب کننده مقایسه خوبی به شما می‌دهد.
یک کرم متوسط که درست زده شود، از کرم عالی‌ای که نامنظم و روی پوست خشک زده شود بهتر جواب می‌دهد. این چند قدم را رعایت کنید:
مرطوب کننده‌ها در کل محصولات کم‌خطری هستند و در مرور کاکرین هم عوارض آن‌ها با گروه مقایسه تفاوت روشنی نداشت. با این حال، این موارد را جدی بگیرید:
کرمی که خراب شده، علاوه بر اینکه خواص خودش را از دست می‌دهد، ممکن است پوست را تحریک کند. طبق توضیح سازمان غذا و داروی آمریکا درباره ماندگاری محصولات آرایشی، تغییر بو، رنگ یا بافت، جدا شدن آب و روغن و خشک یا سفت شدن، نشانه خراب شدن محصول است. گرما، رطوبت حمام، نور خورشید و فرو کردن انگشت در ظرف هم عمر کرم را کوتاه می‌کنند.
چند نکته ساده: کرم را در ماشین یا کنار بخاری نگذارید، اگر ظرفش کاسه‌ای است با کاردک تمیز بردارید و آن را با دیگران شریک نشوید. همان منبع درباره خرید از فروشنده‌های نامطمئن هم هشدار می‌دهد، چون ممکن است محصول تاریخ گذشته، دست‌خورده یا تقلبی باشد. تاریخ انقضا و مدت مصرف بعد از باز کردن (نماد ظرف درباز روی بسته) را هم پیش از خرید ببینید.
مرطوب کننده برای خشکی معمولی کافی است، ولی گاهی خشکی نشانه مشکل دیگری است. مایو کلینیک کم‌کاری تیروئید، دیابت، اگزما، پسوریازیس، برخی داروها و درمان سرطان را از علت‌های خشکی پوست می‌داند. طبق همان منبع، در این شرایط به پزشک مراجعه کنید:
مرطوب کننده جوش را درمان نمیکند، ولی کمک میکند پوست داروهای ضد جوش را بهتر تحمل کند و کمتر خشک و ملتهب شود. محصولی سبک، بدون چربی و غیرکومدوژن انتخاب کنید.
نه دقیقاً. آبرسان بیشتر جاذب رطوبت دارد و آب را به پوست میکشد؛ مرطوب کننده علاوه بر آن، نرم کننده و قفل کننده دارد تا آب را در پوست نگه دارد. بیشتر کرمهای امروزی هر دو کار را با هم انجام میدهند.
هر دو. صبح کرم سبکتر زیر ضد آفتاب بزنید و شب، که پوست زیر آرایش و آفتاب نیست، میتوانید کرم غنیتری استفاده کنید. برای پوست خشک، زدن کرم بعد از حمام شب بیشترین اثر را دارد.
نرمی و کم شدن کشیدگی از همان ساعتهای اول حس میشود. ولی کم شدن زبری، خارش و دفعات عود اگزما به چند هفته مصرف منظم نیاز دارد. اگر بعد از چند هفته مصرف درست تغییری ندیدید، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
با گذشت زمان، نگهدارندههای کرم ضعیف میشوند و ممکن است میکروب در آن رشد کند یا ترکیبش تغییر کند. نتیجه میتواند سوزش، حساسیت یا جوش باشد. اگر بو، رنگ یا بافت کرم تغییر کرده، آن را دور بریزید.
اگر پوست صورتتان خشک است و کرم بدن عطر ندارد، معمولاً مشکلی پیش نمی‌آید. ولی کرمهای بدن اغلب غلیظ‌ترند و ممکن است عطر داشته باشند؛ روی صورت چرب یا مستعد جوش بهتر است مرطوب کننده مخصوص صورت بزنید.
خواص کرم مرطوب کننده واقعی‌اند، ولی محدود: خشکی، زبری و خارش را کم میکند، سد دفاعی پوست را تقویت میکند، جلوی ترک خوردن را می‌گیرد، در اگزما دفعات عود را کم میکند و تحمل داروهای ضد جوش را بالا می‌برد. ظاهر شاداب‌تر و کم‌رنگ شدن خطوط ریز هم از فایده‌های آن است، ولی موقت. سفید کردن پوست، درمان چروک و پیشگیری از اگزما در نوزاد سالم جزو خواص اثبات‌شده آن نیستند. کرمی انتخاب کنید که با نوع پوستتان جور باشد، آن را روی پوست نمناک و هر روز بزنید و اگر خشکی با مراقبت درست بهتر نشد، علت آن را با پزشک پیدا کنید.
بیشتر بخوانید:
ترتیب زدن مرطوب کننده و ضدآفتاب
