دکتر رویا میرنظامی 
فیناستراید را بیشتر به‌عنوان داروی ریزش موی مردانه می‌شناسند. با این حال، زنان هم زیاد درباره آن جست‌وجو می‌کنند، آن هم با نام‌های تجاری مثل فینوسکار ۵، فینوپروست و فینازکس آی اچ. سؤال اصلی ساده است: آیا قرص فیناستراید برای زنان هم جواب می‌دهد و چه خطری دارد؟
در این مقاله از مجله مهتاطب، پاسخ را بر اساس مطالعاتی می‌خوانید که واقعاً روی زنان انجام شده‌اند: کجا اثر داشته، کجا بی‌اثر بوده، چه عوارضی گزارش شده و چه کسانی هرگز نباید آن را مصرف کنند. در پایان هم گزینه‌هایی را می‌بینید که برای ریزش موی زنانه شواهد قوی‌تری دارند.
پاسخ کوتاه
فیناستراید (با نام‌هایی مثل فینوسکار، فینوپروست، فینازکس آی اچ، فیناگرو و فیناید) برای زنان تأیید رسمی ندارد و در بارداری ممنوع است، چون می‌تواند به جنین پسر آسیب بزند. در زنان یائسه، قرص ۱ میلی‌گرمی در یک کارآزمایی کنترل‌شده اثری بیشتر از دارونما نداشت. دوزهای بالاتر فقط در مطالعات کوچک و بدون گروه مقایسه نتیجه بهتری داشتند. مصرف آن فقط با تشخیص متخصص پوست و مو مطرح است و در سن باروری، پیشگیری مطمئن از بارداری هم لازم دارد. درمان تأییدشده ریزش موی زنانه، ماینوکسیدیل موضعی است.
قرص فیناستراید برای زنان تأیید رسمی ندارد. کاربردهای ثبت‌شده این دارو، بزرگی خوش‌خیم پروستات و ریزش موی الگوی مردانه است. حتی در معرفی رسمی فینازکس آی اچ ۱، کاربرد قرص «درمان ریزش مو با الگوی مردانه، فقط در آقایان» نوشته شده است.
با این حال، متخصصان پوست و مو گاهی آن را برای بعضی زنان «خارج از برچسب» تجویز می‌کنند؛ یعنی برای کاربردی غیر از کاربرد ثبت‌شده، بر اساس مطالعات و شرایط خود بیمار. در مروری روی ۶۵ مطالعه و ۲٬۶۸۳ بیمار زن، مقدار فیناستراید در مطالعات بین ۰٫۵ تا ۵ میلیگرم در روز بود. بیشترِ کارآزمایی‌های تصادفی هم روی پرمویی (هیرسوتیسم) و ریزش موی الگوی زنانه انجام شده بودند.
پزشک معمولاً فقط وقتی فیناستراید را در نظر می‌گیرد که این سه شرط فراهم باشد:
پس مصرف خودسرانه، حتی با نسخه قدیمی یا توصیه یک آشنا، کار درستی نیست.
فیناستراید داروی خوراکی از گروه «مهارکننده‌های ۵-آلفا ردوکتاز» است. این آنزیم تستوسترون را به دی‌هیدروتستوسترون (DHT) تبدیل می‌کند؛ هورمونی که در ریزش موی ارثی نقش اصلی دارد. فیناستراید به‌طور انتخابی نوع ۲ این آنزیم را مهار می‌کند و مقدار DHT را در خون و پوست سر پایین می‌آورد. این سازوکار در مرور شواهد فیناستراید در ریزش موی زنانه هم توضیح داده شده است.
این دارو گیرنده هورمون‌های مردانه را مسدود نمی‌کند و تستوسترون را هم از بین نمی‌برد؛ فقط تبدیل بخشی از آن را به DHT کم می‌کند. DHT وقتی روی فولیکول مو اثر بگذارد، فولیکول کم‌کم کوچک می‌شود. در نتیجه، موهای ضخیم جای خود را به موهای نازک و کوتاه می‌دهند؛ همان روندی که در مقاله علت نازک شدن مو توضیح داده‌ایم.
فیناستراید ابتدا با قرص ۵ میلی‌گرمی برای بزرگی پروستات به بازار آمد. بعدها قرص ۱ میلی‌گرمی آن برای ریزش موی مردانه تأیید شد. برای آشنایی با مصرف این دارو در مردان، مقاله قرص فیناستراید برای ریزش موی آقایان را بخوانید.
ریزش موی آندروژنیک فقط مشکل مردان نیست. در زنان، این ریزش معمولاً به شکل کم‌پشت شدن تدریجی بالای سر و پهن شدن فرق دیده می‌شود و خط رویش جلوی سر اغلب سر جایش می‌ماند. احتمال آن هم با بالا رفتن سن بیشتر می‌شود. در یک بررسی جمعیتی در استرالیا، کم‌پشتی بخش میانی جلوی سر در ۵۷ درصد زنان ۸۰ سال به بالا دیده شد.
در مردان، نقش DHT کاملاً روشن است. در زنان این رابطه پیچیده‌تر است. بعضی زنان سطح آندروژن بالاتری دارند؛ مثلاً در سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) که در مقاله ریزش مو ناشی از سندرم تخمدان پلی کیستیک به آن پرداخته‌ایم. اما بسیاری از زنانی که ریزش موی الگوی زنانه دارند، آزمایش هورمونی کاملاً طبیعی دارند. به همین دلیل، داروی کاهنده DHT در همه زنان به یک اندازه جواب نمی‌دهد.
مطالعات فیناستراید در زنان کم و بیشترشان کوچک‌اند. نتیجه هر مطالعه هم به سه چیز بستگی داشته است: یائسه بودن یا نبودن شرکت‌کنندگان، مقدار دارو و مصرف هم‌زمان قرص ضدبارداری. جدول زیر مهم‌ترین آن‌ها را کنار هم گذاشته است.
عددهای این بخش شرح طراحی مطالعه‌هاست، نه دستور مصرف. مقدار و مدت مصرف هر دارو را فقط پزشک تعیین می‌کند.
| مطالعه | شرکت‌کنندگان | مقدار روزانه و مدت | نتیجه اصلی |
|---|---|---|---|
| ۲۰۰۰، آمریکا | ۱۳۷ زن یائسه، با گروه دارونما | ۱ میلیگرم، ۱۲ ماه | تفاوتی با دارونما نداشت |
| ۲۰۰۴، سوئیس | ۵ زن یائسه، بدون گروه مقایسه | ۲٫۵ یا ۵ میلیگرم، ۱۸ ماه | بهبود در هر سه روش ارزیابی |
| ۲۰۰۶، ایتالیا | ۳۷ زن پیش از یائسگی، همراه قرص ضدبارداری | ۲٫۵ میلیگرم، ۱۲ ماه | ۲۳ نفر (۶۲ درصد) بهبود |
| ۲۰۱۱، کره جنوبی | ۸۷ زن پیش و پس از یائسگی، بدون دارونما | ۵ میلیگرم، ۱۲ ماه | ۸۱٫۴ درصد بهبود در عکس‌ها، بیشتر جزئی |
| ۲۰۱۳، پرتغال | ۴۰ زن یائسه، بدون دارونما | ۵ میلیگرم، ۱۸ ماه | ۳۲ نفر بهبود متوسط یا زیاد در عکس‌ها |
این مهم‌ترین کارآزمایی کنترل‌شده تا امروز است. ۱۳۷ زن یائسه ۴۱ تا ۶۰ ساله، در چند مرکز در آمریکا، به‌طور تصادفی روزانه ۱ میلیگرم فیناستراید یا دارونما گرفتند. پس از یک سال، تغییر تعداد مو در دو گروه تفاوت معناداری نداشت و موی جلو و بالای سر در هر دو گروه کمتر شده بود.
شمارش مو، نظر بیمار و پزشک، بررسی عکس‌ها و نمونه‌برداری از پوست سر هم هیچ بهبودی در کند شدن ریزش یا رشد مو نشان ندادند. دارو در این مطالعه به‌طور کلی خوب تحمل شد. نتیجه این مطالعه دلیل اصلی این است که قرص ۱ میلی‌گرمی برای ریزش موی زنان یائسه توصیه نمی‌شود.
در سوئیس، پنج زن یائسه که هیچ نشانه بالینی یا آزمایشگاهی از افزایش آندروژن نداشتند، روزانه ۲٫۵ یا ۵ میلیگرم فیناستراید گرفتند. عکس‌های آن‌ها در شروع و ماه‌های ۶، ۱۲ و ۱۸ زیر نظر یک گروه متخصص بررسی شد. هر سه روش ارزیابی، یعنی نظر بیمار، نظر پژوهشگر و عکس‌ها، کاهش ریزش و بهتر شدن ظاهر مو را نشان دادند و عارضه‌ای هم گزارش نشد.
اما پنج نفر برای نتیجه‌گیری بسیار کم است و این مطالعه گروه مقایسه نداشت. پس نتیجه آن فقط یک نشانه اولیه است، نه اثبات.
در این مطالعه در پرتغال، ۴۰ زن یائسه با سطح هورمون طبیعی، ۱۸ ماه روزانه ۵ میلیگرم فیناستراید مصرف کردند و همه تا پایان ماندند. در ماه ششم، ۲۲ نفر بهبود زیاد، ۱۲ نفر بهبود متوسط و ۶ نفر هیچ بهبودی را گزارش کردند. دو متخصص پوست مستقل هم با بررسی عکس‌ها، ۱۶ نفر را با بهبود زیاد، ۱۶ نفر را با بهبود متوسط و ۸ نفر را بدون بهبود ارزیابی کردند. از ماه ۶ تا ۱۸، بهبود فقط کمی بیشتر شد.
زنان بالای ۷۰ سال پاسخ ضعیف‌تری داشتند. چهار نفر کاهش پایدار میل جنسی را گزارش کردند و در یک نفر آنزیم‌های کبدی بالا رفت که بدون قطع دارو به حالت طبیعی برگشت. ضعف مهم این مطالعه، نبود گروه دارونما و ذهنی بودن ارزیابی‌هاست.
در ایتالیا، ۳۷ زن پیش از یائسگی روزانه ۲٫۵ میلیگرم فیناستراید را همراه قرص ضدبارداری حاوی دروسپیرنون و اتینیل استرادیول مصرف کردند. پس از ۱۲ ماه، ۲۳ نفر (۶۲ درصد) در عکس‌ها بهبود داشتند. خود پژوهشگران نوشته‌اند معلوم نیست این بهبود از فیناستراید بوده یا از اثر ضدآندروژنی دروسپیرنون.
در کره جنوبی هم ۸۷ زن پیش و پس از یائسگی، ۱۲ ماه روزانه ۵ میلیگرم فیناستراید گرفتند. تراکم مو از حدود ۹۰ به ۱۰۷ تار در هر سانتی‌متر مربع رسید. در عکس‌ها، ۷۰ نفر از ۸۶ نفری که درمان را تمام کردند (۸۱٫۴ درصد) بهتر شده بودند، اما بهبود ۵۷ نفر از آن‌ها جزئی بود. هیچ‌کدام از این دو مطالعه گروه دارونما نداشتند.
مرور کاکرین روی ۴۷ کارآزمایی و ۵٬۲۹۰ زن نشان داد که فیناستراید در سه کارآزمایی کنترل‌شده اثری بیشتر از دارونما نداشت و کیفیت این شواهد پایین بود. در همان مرور، ماینوکسیدیل موضعی حدود دو برابر دارونما رویش مو ایجاد کرد.
در مقابل، یک مرور نظام‌مند در سال ۲۰۲۳ با بررسی ۱۴ مطالعه نتیجه گرفت که ۵ میلیگرم فیناستراید در زنانی که هورمون طبیعی دارند می‌تواند مؤثر و ایمن باشد، بهخصوص همراه درمان‌های دیگر مثل ماینوکسیدیل.
جمع این شواهد این است: قرص ۱ میلی‌گرمی در زنان یائسه اثری نشان نداده است. دوزهای ۲٫۵ و ۵ میلیگرم در مطالعات کوچک و بدون دارونما نتیجه امیدوارکننده داشته‌اند. کارآزمایی بزرگ و کنترل‌شده با دوز بالا هنوز وجود ندارد.
فیناستراید در ایران با چند نام تجاری عرضه می‌شود. عدد کنار نام، مقدار فیناستراید در هر قرص است: ۱ یعنی ۱ میلیگرم و ۵ یعنی ۵ میلیگرم. ماده مؤثر همه این قرص‌ها یکی است؛ پس هر آنچه درباره قرص فیناستراید برای زنان گفته شد، درباره همه آن‌ها هم صدق می‌کند.
| نام تجاری | مقدار فیناستراید در هر قرص | شرکت سازنده |
|---|---|---|
| فینوسکار | ۱ و ۵ میلیگرم | آتی فارمد |
| فینوپروست | ۵ میلیگرم | سها |
| فیناگرو | ۱ میلیگرم | سها |
| فینازکس آی اچ | ۱ و ۵ میلیگرم | ایران هورمون |
| فیناید | ۱ و ۵ میلیگرم | ابوریحان |
اطلاعات این جدول در آبان ۱۴۰۵ از دارویاب و سایت ایران هورمون بررسی شده است.
کاربرد ثبت‌شده هر قوت هم مشخص است: قرص ۱ میلی‌گرمی برای ریزش موی الگوی مردانه و قرص ۵ میلی‌گرمی برای بزرگی خوش‌خیم پروستات در مردان. فیناستراید داروی نسخه‌ای است؛ برای نمونه در مشخصات قرص روکش‌دار فینوسکار ۵ میلیگرم «فروش با نسخه» درج شده است.
چون مطالعاتی که در زنان نتیجه مثبت داشتند، بیشتر دوز ۲٫۵ یا ۵ میلیگرم را بررسی کرده‌اند، نه ۱ میلیگرم. اما این به معنی مناسب بودن قرص ۵ برای هر زنی نیست. «فینوسکار ۵ برای زنان»، «فینوپروست ۵ برای زنان»، «فینازکس آی اچ ۵ برای زنان»، «فیناگرو ۱ برای زنان» و «فیناید ۵ برای زنان» همه یک سؤال‌اند و یک پاسخ دارند: فقط با تشخیص و نسخه متخصص.
بعضی‌ها برای رسیدن به دوز کمتر، قرص ۵ میلی‌گرمی را نصف می‌کنند. این کار بدون اجازه پزشک یا داروساز درست نیست. فیناستراید از پوست هم جذب می‌شود و قرص شکسته یا خردشده برای زنی که باردار است یا ممکن است باردار شود، خطرناک است.
بیشترِ مطالعات فیناستراید روی زنان یائسه انجام شده است، چون خطر آسیب به جنین در این گروه مطرح نیست. به همین دلیل، پزشک در این گروه راحت‌تر آن را در نظر می‌گیرد. اما قرص فیناستراید برای زنان یائسه هم اثر قطعی ندارد. خلاصه آنچه از مطالعات می‌دانیم:
برای زنان یائسه، فیناستراید موضعی هم بررسی شده است. در یک کارآزمایی تصادفی روی ۳۰ زن یائسه، محلول ترکیبی فیناستراید ۰٫۲۵ درصد و ماینوکسیدیل ۳ درصد پس از ۲۴ هفته، قطر تار مو را بیشتر از ماینوکسیدیل تنها افزایش داد. اما سطح DHT خون هم پایین آمد؛ یعنی دارو از پوست جذب می‌شود. به همین دلیل پژوهشگران فیناستراید موضعی را فقط برای زنان یائسه مناسب دانستند.
چون ماده مؤثر همه نام‌های تجاری یکی است، عوارض قرص فینوسکار ۵ یا فیناید ۵ در زنان همان عوارض فیناستراید است. اطلاعات ایمنی قرص فیناستراید برای زنان از مطالعات کوچک به دست آمده است. در این مطالعات بیشترِ عوارض خفیف بودند. عوارضی که در زنان گزارش شده یا در راهنمای دارو آمده است:
ادعاهایی مثل «عوارض وحشتناک» یا «برگشت‌ناپذیر» در زنان، پشتوانه علمی محکمی ندارند. اما داده بلندمدت درباره زنان هم کم است. پس هر تغییر تازه، بهخصوص در خلق‌وخو یا پستان، را با پزشک در میان بگذارید.
مهم‌ترین خطر: بارداری
فیناستراید در بارداری ممنوع است، چون ممکن است رشد اندام تناسلی جنین پسر را مختل کند. زنی که باردار است یا ممکن است باردار شود، نباید حتی به قرص شکسته یا خردشده دست بزند. اگر چنین تماسی پیش آمد، طبق راهنمای دارویی فیناستراید، محل را فوراً با آب و صابون بشویید و با پزشک تماس بگیرید. اگر در زمان مصرف به بارداری شک کردید، دارو را ادامه ندهید و فوراً به پزشک خبر دهید.
ریزش موی زنان علت‌های زیادی دارد، اما قرص فیناستراید برای زنان فقط روی یکی از آن‌ها، یعنی ریزش آندروژنیک، اثر احتمالی دارد. اگر علت چیز دیگری باشد، این قرص فقط خطر عارضه را اضافه می‌کند. برای آشنایی با این علت‌ها، مقاله علت ریزش مو را ببینید. پیش از شروع، این موارد را با پزشک روشن کنید:
انتظار واقعی هم مهم است. هدف اول درمان، کند کردن ریزش است و مو دیر واکنش نشان می‌دهد. برای قضاوت درباره اثر فیناستراید معمولاً دست‌کم ۶ ماه لازم است و در مطالعات، ارزیابی تا ۱۲ یا ۱۸ ماه ادامه داشت.
اگر قرص فیناستراید برای زنان گزینه مناسبی نیست یا نتیجه نداده است، گزینه‌هایی هست که یا شواهد بیشتری دارند یا خطر کمتری برای بارداری. مرور کامل روش‌ها را در مقاله درمان ریزش مو زنانه می‌خوانید. مهم‌ترین گزینه‌ها این‌ها هستند:
ماینوکسیدیل موضعی تنها درمان دارویی تأییدشده برای ریزش موی الگوی زنانه است و در مرور کاکرین هم مؤثرتر از دارونما بود. این دارو ابتدا به‌صورت قرص برای فشار خون بالا تأیید شد. نسخه موضعی آن در سال ۱۹۸۸ برای مردان تأیید شد و نسخه زنانه در سال ۱۹۹۱ به بازار آمد.
سازوکار دقیق ماینوکسیدیل هنوز کاملاً روشن نیست. اثرش هم مثل فیناستراید دیر ظاهر می‌شود و چند ماه مصرف منظم لازم دارد. جزئیات بیشتر را در مقاله ماینوکسیدیل برای مو ببینید. انواع دیگر را هم در دسته تونیک ضد ریزش مو پیدا می‌کنید.
محلول ماینوکسیدیل ۲ درصد پاک دارو
محلول موضعی ۶۰ میلی‌لیتری، ساخت ایران، با ۲۰ میلیگرم ماینوکسیدیل در هر میلی‌لیتر. غلظت ۲ درصد غلظت رایج برای زنان است؛ روش مصرف را پیش از شروع با داروساز هماهنگ کنید.
محلول ماینوکسیدیل ۲ درصد پاک دارودر سال‌های اخیر، ماینوکسیدیل خوراکی با دوز کم به‌عنوان جایگزین محلول مطرح شده است؛ بهخصوص برای کسانی که با محلول مشکل دارند، مثل تحریک پوست سر، تغییر حالت مو یا سختی مصرف دو بار در روز. مروری روی ۱۷ مطالعه و ۶۳۴ بیمار آن را در افراد سالم مؤثر و قابل تحمل دانست. این شکل دارو نسخه‌ای است و چون روی فشار خون اثر دارد، فقط با تجویز و پیگیری پزشک مصرف می‌شود.
اسپیرونولاکتون داروی فشار خون و ادرارآور است که اثر ضدآندروژنی هم دارد. فیناستراید ساخت DHT را کم می‌کند، اما اسپیرونولاکتون جلوی رسیدن هورمون‌هایی مثل DHT به فولیکول را می‌گیرد و تولید آن‌ها را هم کاهش می‌دهد. این دارو برای ریزش مو ثبت نشده است، ولی به‌صورت خارج از برچسب برای ریزش موی زنانه زیاد تجویز می‌شود.
در زمان مصرف اسپیرونولاکتون هم باید از روش مطمئن پیشگیری استفاده کرد. بیشتر زنان پس از حدود ۶ ماه بهبود را می‌بینند و اثر کامل آن ۱۲ تا ۱۸ ماه طول می‌کشد. پزشک پیش از شروع، آزمایش پتاسیم خون را درخواست می‌کند. درباره این دارو در مقاله اسپیرونولاکتون برای ریزش مو بیشتر نوشته‌ایم.
ماساژ پوست سر با نوک انگشتان یا وسیله مخصوص، روشی کم‌هزینه و کم‌خطر است. در یک مطالعه کوچک روی ۹ مرد، ۴ دقیقه ماساژ روزانه به مدت ۲۴ هفته ضخامت تار مو را کمی بیشتر کرد. این مطالعه روی زنان نبود و تعداد شرکت‌کنندگانش خیلی کم بود؛ پس ماساژ را مکمل درمان بدانید، نه جایگزین آن.
قرص فیناستراید برای زنان یک داروی «شاید» است، نه درمان استاندارد. قرص ۱ میلی‌گرمی در زنان یائسه بی‌اثر بوده و دوزهای بالاتر فقط در مطالعات کوچک نتیجه گرفته‌اند. در سن باروری، خطر آن برای جنین جدی است. اگر ریزش مو دارید، اول علت را با متخصص پیدا کنید؛ ماینوکسیدیل موضعی معمولاً اولین گزینه است. اگر پزشک برایتان دارویی تجویز کرد، می‌توانید آن را از داروخانه آنلاین مهتاطب تهیه کنید و پیش از مصرف از داروساز مشاوره بگیرید.
فینوسکار ۵ همان فیناستراید ۵ میلیگرم است. استفاده از قرص فیناستراید برای زنان تأیید رسمی ندارد و متخصص ممکن است آن را خارج از برچسب برای زن یائسه یا زنی که پیشگیری مطمئن دارد تجویز کند. مصرف خودسرانه آن، بهخصوص در سن باروری، خطرناک است.
در مطالعات زنان، بیشترِ عوارض خفیف بودند و در بعضی موارد خودبه‌خود برطرف شدند. داده بلندمدت درباره ماندگاری عوارض پس از قطع دارو در زنان کم است. هر عارضه آزاردهنده را با پزشک در میان بگذارید.
فیناستراید درمان تنبلی تخمدان نیست. در کارآزماییها بیشتر برای کم کردن موهای زائد (پرمویی) در زنان مبتلا به تنبلی تخمدان بررسی شده است. تصمیم درباره آن با متخصص زنان یا پوست است.
در مطالعات، اولین ارزیابی معمولاً در ماه ششم انجام شد و درمان تا ۱۲ یا ۱۸ ماه ادامه داشت. اگر پس از ۶ ماه هیچ تغییری نبینید، ادامه درمان را با پزشک بازبینی کنید.
اگر باردار هستید و به قرص شکسته یا خردشده دست زدید، محل تماس را فوراً با آب و صابون بشویید و با پزشک تماس بگیرید. زنانی که باردارند یا ممکن است باردار شوند، بهتر است اصلاً با این قرص‌ها تماس نداشته باشند.
محتوای این صفحه توسط دکتر رویا میرنظامی، داروساز، از نظر علمی بازبینی شده است. آخرین به‌روزرسانی: ۳ آبان ۱۴۰۵
