دکتر رویا میرنظامی 
خیلی از ما هر روز یک مولتی ویتامین می‌خوریم و پزشک برایمان قرص آهن هم نوشته است. حالا این سؤال پیش می‌آید: این دو را با هم بخوریم یا با فاصله؟ پاسخ کوتاه این است که مصرف همزمان قرص آهن و مولتی ویتامین در یک روز اشکالی ندارد، اما بهتر است هر دو را در یک لحظه نبلعید. در این مقاله می‌گوییم چرا، چند ساعت فاصله کافی است، در بارداری و برای قطره آهن نوزاد چه کنید و قرص آهن با کدام ویتامین‌ها و داروها تداخل دارد.
مصرف همزمان قرص آهن و مولتی ویتامین خطرناک نیست، اما بی‌فایده‌تر از مصرف جداگانه است. دلیلش ساده است: بیشتر مولتی ویتامین‌ها کلسیم، منیزیم و روی (زینک) دارند و این مواد معدنی سر جذب در روده با آهن رقابت می‌کنند. طبق راهنمای آهن مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH)، کلسیم می‌تواند جذب آهن را کم کند و بهتر است مکمل کلسیم و آهن در ساعت‌های متفاوت روز مصرف شوند. برعکسش هم درست است: مکمل‌هایی با ۲۵ میلی‌گرم آهن یا بیشتر، اگر همزمان با زینک خورده شوند، جذب زینک را پایین می‌آورند.
نکته مهمتر این است که خیلی از مولتی ویتامین‌ها خودشان آهن دارند. مولتی ویتامینهای بانوان معمولاً ۱۸ میلی‌گرم آهن (۱۰۰ درصد نیاز روزانه) دارند و مولتی ویتامینهای مردانه یا بالای ۵۰ سال اغلب آهن کمی دارند یا اصلاً ندارند. پس اگر قرص آهن هم می‌خورید، مجموع آهن دریافتی‌تان ممکن است بی‌آنکه بدانید از حد مجاز روزانه (۴۵ میلی‌گرم برای بزرگسالان) بالاتر برود و دل‌درد، تهوع و یبوست بگیرید. اگر پزشک آهن تجویز نکرده و کمخونی ندارید، معمولاً همان آهن داخل مولتی ویتامین کافی است.
حداقل ۲ ساعت. ساده‌ترین برنامه این است: قرص آهن را صبح ناشتا یا شب قبل از خواب بخورید و مولتی ویتامین را همراه ناهار. با این کار آهن با معده خالی جذب می‌شود و مولتی ویتامین هم کنار چربی غذا بهتر جذب می‌شود. اگر هر دو را فراموش کردید و فقط یک فرصت دارید، خوردن همزمان بهتر از نخوردن است؛ فقط این را عادت هر روز نکنید.
اگر پزشک برایتان قرص آهن با دوز بالا نوشته، منطقی است مولتی ویتامینی انتخاب کنید که آهن ندارد یا آهن کمی دارد تا دوز آهن دو برابر نشود. مقدار آهن همیشه روی برچسب، در جدول «اطلاعات مکمل»، نوشته شده است؛ قبل از خرید آن را بخوانید. در دسته قرص‌های مولتی ویتامین مهتاطب مقدار آهن هر محصول در بخش ترکیبات آمده است و فرمول‌های مولتی ویتامین مردان معمولاً گزینه‌های بدون آهن یا کم‌آهن بیشتری دارند. اگر مطمئن نیستید، نام محصول را به داروساز بگویید تا ترکیباتش را برایتان بررسی کند.
قرص آهن: طبق توصیه کلینیک مایو، آهن با معده خالی بهتر جذب می‌شود؛ یعنی حدود ۱ ساعت قبل یا ۲ ساعت بعد از غذا، همراه یک لیوان آب یا آب‌میوه. اگر معده‌تان اذیت می‌شود، آن را همراه غذا یا بلافاصله بعد از غذا بخورید؛ کمی از جذب کم می‌شود، ولی ادامه دادن درمان مهمتر است. قرص را کامل قورت دهید و نجوید. جزئیات بیشتر درباره صبح یا شب خوردن را در مقاله بهترین زمان مصرف قرص آهن بخوانید.
مولتی ویتامین: همراه یک وعده غذایی که کمی چربی دارد (مثلاً ناهار) بخورید تا ویتامینهای محلول در چربی (A، D، E و K) بهتر جذب شوند و حالت تهوع نگیرید. اگر مولتی ویتامین شما آهن دارد، آن را کنار چای یا شیر نخورید.
| زمان | چه چیزی بخورید | چرا |
|---|---|---|
| صبح، ۱ ساعت قبل از صبحانه | قرص آهن با یک لیوان آب یا آب پرتقال | معده خالی، بیشترین جذب |
| صبحانه | چای و لبنیات را به بعد از صبحانه موکول کنید | کلسیم و تانن چای جذب آهن را کم می‌کنند |
| ناهار | مولتی ویتامین همراه غذا | چربی غذا به جذب ویتامینهای A، D، E و K کمک میکند |
| شب، قبل از خواب | جایگزین زمان قرص آهن برای افراد با معده حساس | ۲ ساعت از شام گذشته و معده خالی است |
پرتکرارترین سؤال مادران همین است: قطره آهن و قطره مولتی ویتامین را با هم بدهیم یا جدا؟ قطرههای مولتی ویتامین یا آ+د کودک فقط ویتامین دارند (A، D و گاهی C و گروه B) و ماده معدنی ندارند؛ به همین دلیل تداخلی در جذب آهن ایجاد نمی‌کنند و دادن هر دو در یک روز هیچ مشکلی ندارد. با این حال بیشتر پزشکان کودکان توصیه می‌کنند دو قطره را در دو نوبت جدا بدهید؛ نه به خاطر تداخل، بلکه چون دادن دو قطره پشت سر هم احتمال بالا آوردن و پس زدن را بیشتر میکند. فقط اگر قطره «مولتی ویتامین مینرال» دارید که روی یا کلسیم هم دارد، بین آن و قطره آهن ۲ ساعت فاصله بگذارید.
برنامه کشوری مکمل‌یاری وزارت بهداشت (دستورالعمل مکمل‌یاری گروه‌های هدف) زمان‌بندی را مشخص کرده است:
چند نکته عملی برای قطره آهن: آن را بین دو وعده شیر بدهید، نه همراه شیر، چون کلسیم شیر جذبش را کم میکند؛ قطره را ته زبان بچکانید و بعد کمی آب بدهید تا دندان‌ها لکه نگیرند؛ اگر لکه ایجاد شد، با کمی جوش‌شیرین روی مسواک پاک می‌شود. بعد از شروع غذای کمکی، طبق توصیه مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا (CDC)، غذاهای آهندار را کنار میوه‌های ویتامین C دار بدهید و در ۱۲ ماهگی آزمایش کمخونی کودک را فراموش نکنید. انتخاب قطره مناسب را در مقاله بهترین قطره آهن توضیح داده‌ایم و انواع قطره مولتی ویتامین کودک هم در فروشگاه مهتاطب موجود است.
قطره آهن لیپوزومال فروفورت عبیدی
قطره آهن با فرم لیپوزومال برای شیرخواران و کودکانی که پزشک برایشان مکمل آهن تجویز کرده است؛ دوز روزانه را بر اساس وزن کودک از پزشک بگیرید.
قطره آهن لیپوزومال فروفورت عبیدیهشدار: قطره و قرص آهن را دور از دسترس کودک نگه دارید. به گفته NIH، مصرف تصادفی فراورده‌های آهندار یکی از علت‌های اصلی مسمومیت کشنده در کودکان زیر ۶ سال است و همین هشدار روی برچسب همه مکمل‌های آهن در آمریکا چاپ می‌شود. حتی چند قرص آهن بزرگسال می‌تواند برای یک کودک خطرناک باشد.
در بارداری نیاز روزانه به آهن از ۱۸ به ۲۷ میلی‌گرم می‌رسد. سازمان جهانی بهداشت برای همه زنان باردار مصرف روزانه ۳۰ تا ۶۰ میلی‌گرم آهن عنصری همراه ۴۰۰ میکروگرم فولیک اسید را توصیه میکند. برنامه کشوری ایران هم همین مسیر را دارد: فولیک اسید از ۳ ماه قبل از بارداری تا هفته ۱۶، و از شروع هفته ۱۶ بارداری تا ۳ ماه بعد از زایمان، روزانه یک قرص آهن به‌علاوه یک مولتی ویتامین مخصوص بارداری.
سؤال رایج این است: «مولتی ویتامین بارداری من خودش آهن دارد، باز هم قرص آهن لازم است؟» پاسخ به مقدار آهن مولتی ویتامین و نتیجه آزمایش خون شما بستگی دارد و فقط پزشک یا ماما می‌تواند آن را بدهد. اگر پزشک هر دو را تجویز کرده، نگران نباشید؛ مصرف همزمان قرص آهن و مولتی ویتامین در بارداری رایج است، چون مقدار آهن بیشتر مولتی ویتامینهای بارداری برای درمان کمخونی کافی نیست. قاعده مصرف همان قاعده همیشگی است: قرص آهن را در یک زمان (مثلاً شب قبل از خواب، اگر صبح‌ها تهوع دارید) و مولتی ویتامین بارداری را که معمولاً کلسیم هم دارد در زمان دیگر (مثلاً با ناهار) بخورید. هیچ‌کدام را به‌خاطر فراموشی دو برابر نکنید و اگر یبوست یا تهوع شدید داشتید، به‌جای قطع خودسرانه، با پزشک درباره تغییر نوع آهن صحبت کنید. انتخاب‌های مناسب این دوره را در مقاله بهترین قرص آهن در بارداری و دسته مولتی ویتامین بارداری ببینید.
قرص اکتی ناتال لیبرتی سوئیس
مولتی ویتامین مخصوص دوران بارداری و شیردهی؛ پیش از ترکیب آن با قرص آهن جداگانه، مقدار آهن درج‌شده روی برچسب را به پزشک یا ماما نشان دهید.
قرص اکتی ناتال لیبرتی سوئیسهمه ویتامین‌ها با آهن مشکل ندارند. بعضی جذبش را کم می‌کنند، بعضی زیاد می‌کنند و بعضی اصلاً کاری به آن ندارند. جدول زیر خلاصه چیزی است که در داروخانه بیشتر از همه پرسیده می‌شود:
| مکمل یا ماده | اثر بر قرص آهن | چه کنیم |
|---|---|---|
| ویتامین D | تداخلی ندارد | میتوان با هم خورد؛ ویتامین D همراه غذای چرب بهتر جذب می‌شود |
| ویتامین C | جذب آهن گیاهی و قرص آهن را بیشتر میکند | با هم اشکالی ندارد، ولی ضروری هم نیست |
| کلسیم، شیر و لبنیات | جذب آهن را کم می‌کنند | ۲ ساعت فاصله |
| زینک (روی) | آهن ۲۵ میلی‌گرم به بالا جذب زینک را کم میکند | ۲ ساعت فاصله؛ زینک همراه غذا |
| منیزیم و آنتی‌اسیدها | جذب آهن را کم می‌کنند | ۲ ساعت فاصله |
| فولیک اسید و ب‌کمپلکس | تداخلی ندارند | میتوان با هم خورد؛ در بسیاری از قرص‌های آهن با هم ترکیب شده‌اند |
| چای، قهوه و کاکائو | پلی‌فنول‌ها جذب آهن را کم می‌کنند | ۱ تا ۲ ساعت فاصله |
قرص آهن و ویتامین D را میتوان با هم خورد؛ در فهرست تداخل‌های ویتامین D آهن جایی ندارد و برعکس هم همین‌طور است. تنها دلیلی که بعضی داروسازها زمان این دو را جدا می‌کنند، جذب بهتر هر کدام است: آهن با معده خالی و ویتامین D همراه وعده چرب. اگر یک زمان بیشتر یادتان نمی‌ماند، هر دو را با هم بخورید؛ ضرری ندارد. درباره مقدار نیاز و علائم کمبود در مقاله ویتامین D بیشتر بخوانید.
ویتامین C جذب آهن غیرهم (آهن گیاهی و بیشتر قرص‌های آهن) را افزایش می‌دهد و به همین دلیل خیلی از قرص‌های آهن خودشان ویتامین C دارند. اما لازم نیست حتماً قرص جوشان ویتامین C کنار آهن بخورید: در کارآزمایی‌ای روی ۴۴۰ بیمار مبتلا به کمخونی فقر آهن، افزودن ۲۰۰ میلی‌گرم ویتامین C به قرص آهن، بعد از ۲ هفته تفاوت معناداری در افزایش هموگلوبین ایجاد نکرد. یک لیوان آب پرتقال کافی است و بی‌دردسرتر.
این سه ماده معدنی با آهن سر یک مسیر جذب رقابت می‌کنند. برای زینک، مشکل وقتی جدی می‌شود که قرص آهن ۲۵ میلی‌گرم یا بیشتر باشد؛ یعنی تقریباً همه قرص‌های آهن درمانی. راه حل ساده است: آهن صبح ناشتا، زینک و منیزیم همراه شام. مکمل کلسیم را هم که معمولاً شب توصیه می‌شود، همان شب بخورید و قرص آهن را به صبح منتقل کنید. اگر مولتی ویتامین‌تان هر سه را دارد، همان ۲ ساعت فاصله کافی است؛ لازم نیست برای هر ماده جداگانه برنامه بچینید.
چند دارو هستند که نباید همزمان با قرص آهن خورده شوند. طبق راهنمای NIH، آهن اثر لووتیروکسین (داروی کم‌کاری تیروئید) را به‌طور قابل توجهی کم میکند و بین آن‌ها باید حداقل ۴ ساعت فاصله باشد؛ آهن جذب لوودوپا (داروی پارکینسون) را هم کم میکند و داروهای کاهنده اسید معده مثل امپرازول و پنتوپرازول جذب خود آهن را پایین می‌آورند. سرویس سلامت انگلستان (NHS) آنتی‌بیوتیک‌های خانواده تتراسایکلین (داکسی‌سایکلین)، سیپروفلوکساسین، داروهای پوکی استخوان (آلندرونات)، آنتی‌اسیدها و ملین‌های منیزیمی را هم به این فهرست اضافه میکند. اگر هر کدام از این داروها را مصرف می‌کنید، زمان دقیق فاصله را از داروساز بپرسید. فهرست کامل را در مقاله تداخل دارویی قرص آهن آورده‌ایم.
بیشتر افراد سالم با یک رژیم معمولی (گوشت قرمز، مرغ، ماهی، حبوبات) و در صورت نیاز یک مولتی ویتامین، آهن کافی می‌گیرند و قرص آهن جداگانه لازم ندارند. مصرف همزمان قرص آهن و مولتی ویتامین فقط برای گروه‌های زیر معنا دارد:
اگر فقط خسته‌اید و آزمایش نداده‌اید، قرص آهن نخرید. خستگی ده‌ها علت دارد و آهن اضافه برای کسی که کمبود ندارد فقط عارضه می‌آورد. علائم واقعی کمبود را در مقاله عوارض کمبود آهن در بدن ببینید و بعد با یک آزمایش ساده CBC و فریتین تکلیف را روشن کنید.
برای اینکه بدانید آهن داخل مولتی ویتامین‌تان کافی است یا نه، باید نیاز روزانه خودتان را بشناسید. اعداد زیر مقدار توصیه‌شده روزانه (RDA) طبق راهنمای NIH است. حد بالای مجاز برای افراد بالای ۱۴ سال ۴۵ میلی‌گرم در روز است و از این مقدار بیشتر، بدون نظر پزشک، احتمال عوارض گوارشی را بالا می‌برد.
| گروه | نیاز روزانه آهن |
|---|---|
| شیرخوار ۰ تا ۶ ماه | ۰٫۲۷ میلی‌گرم (از شیر مادر تأمین می‌شود) |
| شیرخوار ۷ تا ۱۲ ماه | ۱۱ میلی‌گرم |
| کودک ۱ تا ۳ سال | ۷ میلی‌گرم |
| کودک ۴ تا ۸ سال | ۱۰ میلی‌گرم |
| ۹ تا ۱۳ سال | ۸ میلی‌گرم |
| پسران ۱۴ تا ۱۸ سال | ۱۱ میلی‌گرم |
| دختران ۱۴ تا ۱۸ سال | ۱۵ میلی‌گرم |
| مردان ۱۹ سال به بالا | ۸ میلی‌گرم |
| زنان ۱۹ تا ۵۰ سال | ۱۸ میلی‌گرم |
| زنان بعد از یائسگی | ۸ میلی‌گرم |
| زنان باردار | ۲۷ میلی‌گرم |
| زنان شیرده | ۹ تا ۱۰ میلی‌گرم |
این جدول نیاز افراد سالم است، نه دوز درمان کمخونی. وقتی ذخیره آهن خالی شده، پزشک دوز بسیار بالاتری تجویز میکند و همین تفاوت است که مصرف همزمان قرص آهن و مولتی ویتامین را در بیماران کم‌خون لازم و در افراد سالم غیرضروری میکند.
مسمومیت با آهن یا با خوردن تصادفی مقدار زیاد قرص اتفاق می‌افتد (بیشتر در کودکان) یا با مصرف طولانی دوزهای بالا بدون نیاز. مورد دوم آرام و بی‌سروصداست: به گفته NIH، آهن اضافه‌ای که بدن راهی برای دفعش ندارد در کبد و قلب رسوب میکند و به این اندام‌ها آسیب می‌زند. به همین دلیل قرص آهن را «هر چه بیشتر، بهتر» نبینید. مورد اول اورژانس است. طبق دانشنامه پزشکی MedlinePlus، علائم مسمومیت حاد آهن معمولاً به این شکل ظاهر می‌شود:
نکته فریبنده این است که علائم ممکن است بعد از چند ساعت فروکش کنند و یک روز بعد شدیدتر برگردند؛ پس بهبود ظاهری دلیل خیالِ راحت نیست.
با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا برای راهنمایی فوری با سامانه ۱۹۰ مرکز اطلاع‌رسانی داروها و سموم صحبت کنید. سن و وزن فرد، نام و دوز فراورده، تعداد قرص و زمان مصرف را آماده داشته باشید. تا وقتی مرکز سموم یا پزشک نگفته، فرد را وادار به استفراغ نکنید و خودتان دارویی ندهید. در بیمارستان سطح آهن خون اندازه گرفته می‌شود، گاهی با عکس رادیولوژی قرص‌های باقی‌مانده در روده دیده می‌شود و در صورت نیاز سرم، شست‌وشوی روده و داروی جذب‌کننده آهن (کلاتور) داده می‌شود. هرچه زودتر، نتیجه بهتر.
تداخل خطرناک ندارد، اما کلسیم، منیزیم و زینک داخل مولتی ویتامین جذب آهن را کم می‌کنند و آهن هم جذب زینک را پایین می‌آورد. برای همین مصرف همزمان قرص آهن و مولتی ویتامین توصیه نمی‌شود و بهتر است ۲ ساعت بینشان فاصله باشد.
قطرههای ویتامینی (مولتی ویتامین یا آ+د) با آهن تداخل ندارند و فاصله خاصی لازم نیست؛ بسیاری از پزشکان برای راحتی کودک یکی را صبح و دیگری را ظهر میدهند. مهمتر این است که قطره آهن را بین دو وعده شیر و با فاصله از شیر بدهید.
بله. ویتامین D و آهن تداخلی با هم ندارند. فقط برای جذب بهتر هر کدام، آهن را ناشتا و ویتامین D را همراه غذای چرب بخورید؛ اگر این کار سخت است، خوردن همزمان هم اشکالی ندارد.
حدود ۲ ساعت. کلسیم شیر و لبنیات جذب آهن را کم میکند؛ پس شیر، ماست و پنیر را ۲ ساعت قبل یا بعد از قرص آهن مصرف کنید.
معمولاً بله، چون آهن بیشتر مولتی ویتامینهای بارداری برای نیاز ۲۷ میلیگرمی این دوره و پیشگیری از کمخونی کافی نیست و برنامه کشوری از هفته ۱۶ بارداری قرص آهن جداگانه را توصیه میکند. تصمیم نهایی با پزشک یا ماما و بر اساس آزمایش خون شماست.
با هیچ ویتامینی تداخل منفی ندارد؛ ویتامین C حتی جذبش را بیشتر میکند. مشکل با مواد معدنی است: کلسیم، منیزیم و زینک جذب آهن را کم می‌کنند و باید با فاصله مصرف شوند.
محتوای این صفحه توسط دکتر رویا میرنظامی، داروساز، از نظر علمی بازبینی شده است. آخرین به‌روزرسانی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵
