دکتر رویا میرنظامی 
کمردرد بعد از یک روز کاری پشت میز، خشکی زانو هنگام بالا رفتن از پله یا گزگز مچ دست بعد از کار با موس، همه می‌توانند نشانه یک بیماری اسکلتی عضلانی باشند. این مشکلات استخوان‌ها، مفاصل، عضلات، تاندونها و رباط‌ها را درگیر میکنند و طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت حدود ۱٫۷۱ میلیارد نفر در دنیا با آن‌ها زندگی میکنند.
بیشتر این دردها با درمان‌های ساده بهتر میشوند، اما بعضی از آن‌ها نشانه بیماری جدی‌تری هستند. در این مقاله با انواع و شایع‌ترین اختلالات اسکلتی عضلانی، علت‌ها، علائم هشدار و روش‌های تشخیص و درمان آن‌ها آشنا می‌شوید.
پاسخ کوتاه
بیماری اسکلتی عضلانی به هر مشکلی گفته می‌شود که در استخوان، مفصل، عضله، تاندون یا رباط درد، خشکی یا محدودیت حرکت ایجاد کند. شایع‌ترین اختلالات اسکلتی عضلانی کمردرد، گردن‌درد، آرتروز، شکستگی‌ها و پوکی استخوان هستند. بیشتر دردهای ساده با فعال ماندن، کمپرس سرد یا گرم، حرکات کششی و مسکن‌های بدون نسخه در چند هفته بهتر میشوند. درد شدید بعد از ضربه، تب همراه با مفصل متورم یا بی‌حسی و ضعف پاها دلیل مراجعه فوری به پزشک است.
بیماری اسکلتی عضلانی نام کلی بیش از ۱۵۰ بیماری و آسیب است که دستگاه حرکتی بدن را درگیر می‌کند. این بیماری‌ها معمولاً با درد، خشکی و محدودیت حرکت همراه‌اند و می‌توانند در هر یک از این بخش‌ها ایجاد شوند:
این مشکلات ممکن است ناگهانی شروع شوند (حاد)، مثل شکستگی یا پیچ‌خوردگی مچ پا. بعضی دیگر ماه‌ها یا سال‌ها ادامه پیدا میکنند (مزمن)، مثل آرتروز زانو یا کمردرد مزمن. درد ممکن است فقط در یک نقطه باشد یا مثل فیبرومیالژیا کل بدن را درگیر کند. به گفته کلیولند کلینیک، درد اسکلتی عضلانی شایع‌ترین نوع درد غیرسرطانی است.
بیماری، اختلال یا مشکل اسکلتی عضلانی؟ این سه اصطلاح در عمل به یک معنا به کار میروند. در منابع پزشکی بیشتر از «اختلالات اسکلتی عضلانی» (Musculoskeletal Disorders یا MSDs) استفاده می‌شود و «درد اسکلتی عضلانی» به مهمترین نشانه این بیماری‌ها اشاره دارد.
عضله اسکلتی رایج‌ترین نوع عضله در بدن است و حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد وزن بدن را تشکیل می‌دهد. این عضلات با تاندون به استخوان وصل‌اند و ارادی کار میکنند؛ یعنی خودتان تصمیم می‌گیرید چه زمانی حرکتشان دهید. راه رفتن، بلند کردن اجسام، حفظ وضعیت بدن و حتی نفس کشیدن به کار این عضلات وابسته است. کشیدگی عضله، التهاب تاندون (تاندونیت) و تحلیل توده عضلانی در سالمندی (سارکوپنی) از مشکلات رایج عضلات اسکلتی هستند.
طبق همان گزارش سازمان جهانی بهداشت، کمردرد بیشترین سهم را در میان این بیماری‌ها دارد و حدود ۵۷۰ میلیون نفر در جهان به آن مبتلا هستند. بیماری‌های اسکلتی عضلانی در مجموع بزرگ‌ترین علت ناتوانی در جهان‌اند و حدود دو سوم بزرگسالانی که به توان‌بخشی نیاز دارند، یکی از همین مشکلات را دارند. جدول زیر شایع‌ترین و مهمترین آن‌ها را خلاصه کرده است:
| اختلال | بخش درگیر | نشانه‌های رایج |
|---|---|---|
| کمردرد | مهره‌ها و عضلات ناحیه کمر | درد و خشکی، گاهی درد تیرکشنده به پا |
| گردن‌درد | مهره‌ها و عضلات گردن | درد و محدودیت در چرخاندن سر |
| آرتروز (استئوآرتریت) | غضروف مفاصل، بیشتر زانو، لگن و دست | درد هنگام حرکت، خشکی کوتاه‌مدت بعد از بی‌حرکتی |
| آرتریت روماتوئید | پوشش داخلی مفاصل، اغلب در هر دو طرف بدن | تورم، گرمی و خشکی طولانی صبحگاهی |
| پوکی استخوان | کل اسکلت | معمولاً بی‌علامت تا زمان شکستگی |
| نقرس | مفاصل، اغلب شست پا | حمله ناگهانی درد شدید، قرمزی و تورم |
| شکستگی و آسیب‌ها | استخوان، رباط و عضله | درد شدید، تورم، کبودی و ناتوانی در حرکت |
| فیبرومیالژیا | کل بدن (اختلال در پردازش درد) | درد منتشر، خستگی و خواب بی‌کیفیت |
| سندرم تونل کارپال | عصب مچ دست | گزگز و بی‌حسی انگشتان، بیشتر در شب |
کمردرد شایع‌ترین اختلال اسکلتی عضلانی در جهان است، اما بیشتر موارد آن علت خطرناکی ندارد. طبق راهنمای NHS درباره کمردرد، کمردرد اغلب ظرف چند هفته خودبه‌خود بهتر می‌شود و فعال ماندن و ادامه دادن کارهای روزمره به بهبود کمک می‌کند. گردن‌درد هم ممکن است با وضعیت نادرست سر و گردن هنگام کار با گوشی و کامپیوتر بدتر شود. برای انتخاب مسکن مناسب در روزهای اول درد، درباره قرص مسکن برای کمر درد با داروساز مشورت کنید. اگر درد بعد از چند هفته درمان در خانه بهتر نشد، به پزشک مراجعه کنید تا علت آن بررسی شود.
آرتروز (استئوآرتریت) در اثر ساییدگی تدریجی غضروف مفصل ایجاد می‌شود و بیشتر زانو، لگن، دست و ستون فقرات را درگیر می‌کند. این بیماری با افزایش سن شایع‌تر می‌شود و دردش معمولاً با فعالیت بیشتر و با استراحت کمتر می‌شود. زانو یکی از رایج‌ترین مفاصل درگیر است؛ برای آشنایی با روش‌های درمان زانو درد و انواع قرص درمان آرتروز می‌توانید راهنماهای جداگانه مهتاطب را بخوانید.
آرتریت روماتوئید بیماری متفاوتی است. در آرتریت روماتوئید، دستگاه ایمنی به‌اشتباه به پوشش داخلی مفاصل حمله می‌کند و باعث درد، تورم و خشکی می‌شود. این بیماری اغلب مفاصل کوچک دست و پا را در هر دو طرف بدن درگیر می‌کند و خشکی صبحگاهی آن معمولاً طولانی‌تر از آرتروز است. در زبان روزمره به بسیاری از دردهای مفصلی التهابی روماتیسم هم گفته می‌شود.
در پوکی استخوان تراکم استخوان کم می‌شود و استخوان‌ها شکننده میشوند. این بیماری تا وقتی شکستگی رخ ندهد معمولاً علامتی ندارد. به همین دلیل، شکستگی مچ دست، لگن یا مهره‌ها بعد از یک زمین خوردن ساده در افراد مسن ممکن است اولین نشانه آن باشد. آزمایش تراکم استخوان و روش‌های درمان پوکی استخوان را با پزشک بررسی کنید.
فیبرومیالژیا بیماری مزمنی است که درد منتشر در کل بدن ایجاد می‌کند. به گفته مایو کلینیک، این درد دست‌کم سه ماه طول می‌کشد، در هر دو طرف بدن و در نیمه بالایی و پایینی بدن احساس می‌شود و با خستگی، خواب بی‌کیفیت و مشکل در تمرکز همراه است. پژوهشگران فکر میکنند در این بیماری مغز و نخاع سیگنال‌های درد را شدیدتر از حالت عادی پردازش میکنند.
در این سندرم‌ها یک عصب هنگام عبور از یک مسیر تنگ زیر فشار قرار می‌گیرد. شناخته‌شده‌ترین نمونه، سندرم تونل کارپال در مچ دست است که با گزگز و بی‌حسی انگشت شست، اشاره و میانی همراه است و اغلب شب‌ها بدتر می‌شود. سندرم تونل کوبیتال (فشار بر عصب در آرنج) و سندرم تونل تارسال (فشار بر عصب در مچ پا) نمونه‌های دیگرند. حرکات تکراری و استفاده بیش از حد از یک عضو از عوامل خطر این سندرم‌هاست. در سندرم تونل کارپال، بارداری، دیابت، کم‌کاری تیروئید، آرتریت روماتوئید و اضافه‌وزن هم خطر را بیشتر میکنند.
بیماری دیش یا هیپراستوز اسکلتی ایدیوپاتیک منتشر (DISH) نوعی آرتریت است که در آن بافت استخوانی اضافه در بافت‌های نرم اطراف ستون فقرات، مثل رباط‌ها، رشد می‌کند. این مشکل بیشتر از مهره‌های ناحیه پشت شروع می‌شود و باعث خشکی و درد کمر و گردن می‌شود؛ خشکی معمولاً صبح‌ها و در هوای سرد بیشتر است. به گفته کلیولند کلینیک، این بیماری قبل از ۴۰ سالگی نادر است، در مردان حدود دو برابر زنان دیده می‌شود و در افراد مبتلا به بیماری‌های متابولیک مثل دیابت شایع‌تر است. درمان آن بر کاهش درد و حفظ تحرک با فیزیوتراپی، ورزش سبک و مسکن تمرکز دارد.
در بیماری اسکلتی عضلانی، شکل درد به شما و پزشک کمک می‌کند حدس بزنید مشکل از کدام بافت است:
علت‌های بیماری اسکلتی عضلانی را می‌توان در سه گروه خلاصه کرد:
در بسیاری از افراد مبتلا به بیماری اسکلتی عضلانی، چند عامل با هم نقش دارند. مثلاً کسی که اضافه‌وزن دارد و هر روز ساعت‌ها با کمر خمیده پشت میز می‌نشیند، هم به کمر و هم به گردن خود فشار بیشتری وارد می‌کند.
اختلالات اسکلتی عضلانی ناشی از کار آسیبهایی هستند که محیط یا نوع کار باعث ایجاد یا بدتر شدن آن‌ها می‌شود. طبق تعریف مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC)، این آسیب‌ها حاصل حوادثی مثل لیز خوردن یا زمین خوردن نیستند. آن‌ها در اثر نیروی ناگهانی یا مداوم، لرزش، حرکات تکراری یا وضعیت نامناسب بدن ایجاد میشوند.
مهمترین عوامل خطر در محیط کار این‌ها هستند:
به گزارش اداره ایمنی و بهداشت شغلی آمریکا (OSHA)، نمونه‌های رایج این اختلالات عبارت‌اند از سندرم تونل کارپال، التهاب تاندون (تاندونیت)، آسیب روتاتور کاف شانه، التهاب آرنج (اپی‌کندیلیت)، انگشت ماشه‌ای و کشیدگی عضلات و آسیب‌های کمر. این اختلالات از شایع‌ترین علت‌های غیبت یا محدودیت کاری هستند و بیشترشان با طراحی درست محیط و روش کار (ارگونومی) قابل پیشگیریاند.
نکته برای کار پشت میز: مانیتور را هم‌سطح چشم بگذارید، کف پاها روی زمین و کمر به پشتی صندلی تکیه داشته باشد، هنگام تایپ مچ دست را صاف نگه دارید و در طول روز چند بار بلند شوید و بدنتان را بکشید. در کارهای یدی، بار سنگین را با کمک وسیله یا نفر دوم جابه‌جا کنید.
علائم بیماری اسکلتی عضلانی بسته به علت آن فرق می‌کند، اما این نشانه‌ها در بیشتر موارد دیده میشوند:
چه زمانی فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنیم؟
در اولین فرصت (نه اورژانسی) به پزشک مراجعه کنید اگر: درد با کاهش وزن بی‌دلیل یا توده همراه است، شب‌ها بدتر می‌شود یا بعد از چند هفته درمان در خانه بهتر نمی‌شود.
برای تشخیص بیماری اسکلتی عضلانی، پزشک اول درباره درد شما سؤال می‌کند. بهتر است جواب این سؤال‌ها را از قبل آماده کنید:
سپس معاینه انجام می‌شود: پزشک ناحیه دردناک را لمس می‌کند، دامنه حرکت مفصل را می‌سنجد و قدرت عضلات و رفلکس‌ها را بررسی می‌کند. برای بسیاری از دردهای ساده همین معاینه کافی است. در صورت نیاز، این بررسی‌ها هم درخواست می‌شود:
درمان بیماری اسکلتی عضلانی به علت درد بستگی دارد. درمان یک شکستگی با درمان آرتریت روماتوئید یا فیبرومیالژیا کاملاً فرق می‌کند. به همین دلیل، اگر درد بیشتر از چند هفته ادامه دارد، پیدا کردن علت اولین قدم است.
مسکن‌های ضدالتهاب را خودسرانه و طولانی مصرف نکنید. طبق راهنمای NHS درباره داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، این داروها ممکن است باعث زخم و خونریزی معده و مشکلات کلیوی شوند و معمولاً در بارداری و شیردهی توصیه نمی‌شوند. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) هم هشدار داده است که خطر حمله قلبی و سکته مغزی با این داروها ممکن است از همان هفته‌های اول مصرف شروع شود و با دوز بالاتر بیشتر است. اگر بیماری معده، کلیه یا قلب، فشار خون بالا یا آسم دارید، بالای ۶۵ سال هستید یا داروی رقیق‌کننده خون مصرف میکنید، پیش از مصرف با پزشک یا داروساز مشورت کنید. دو داروی ضدالتهاب، از جمله آسپرین، را هم‌زمان مصرف نکنید.
بیشتر دردهای خفیف و تازه را می‌توان در خانه کنترل کرد، به شرط اینکه هیچ‌کدام از نشانه‌های هشدار بالا را نداشته باشید. این روش‌ها کمک میکنند:
طبق مرور کاکرین درباره گیاهان دارویی برای کمردرد (سال ۲۰۱۴)، عصاره پوست بید سفید احتمالاً و گیاه چنگال شیطان (Devil's claw) ممکن است در کوتاه‌مدت درد را بیشتر از دارونما کم کنند. کرم یا چسب فلفل قرمز (کپسایسین) هم در کمردرد مزمن احتمالاً نتیجه بهتری از دارونما داشته است. کیفیت این شواهد از بسیار پایین تا متوسط است و اثر و ایمنی مصرف بیشتر از شش هفته بررسی نشده است. برای بسیاری از گیاهانی که در طب سنتی برای درد مفاصل توصیه میشوند، شواهد علمی محدود است. پوست بید ماده‌ای به نام سالیسین دارد که از خانواده آسپرین است؛ اگر به آسپرین حساسیت دارید یا داروی ضدانعقاد مصرف میکنید، بدون مشورت پزشک از آن استفاده نکنید. درباره ایمنی چنگال شیطان در بارداری هم اطلاعات کافی وجود ندارد.
بسیاری از موارد بیماری اسکلتی عضلانی، بهخصوص کمردرد و آسیب‌های ناشی از کار، با چند عادت ساده کمتر پیش می‌آیند:
مکملها بیماری اسکلتی عضلانی را درمان نمی‌کنند و جای درمان پزشکی را نمیگیرند. نقش اصلی آن‌ها جبران کمبود یا کمک در کنار درمان اصلی است:
قرص سوپراکل نیچرز اونلی
مکمل کلسیم به شکل کلسیم سیترات همراه با ویتامین D3، منیزیم و زینک؛ برای کسانی که به تشخیص پزشک یا داروساز به مکمل کلسیم نیاز دارند. کلسیم سیترات را می‌توان با غذا یا با معده خالی مصرف کرد.
قرص سوپراکل نیچرز اونلیدر بیشتر موارد، درد اسکلتی عضلانی با درمان مناسب بهتر می‌شود یا قابل کنترل است. آسیبهایی مثل پیچ‌خوردگی یا کشیدگی عضله معمولاً در چند هفته ترمیم میشوند و بیشتر کمردردها هم در همین مدت بهبود پیدا میکنند. در بیماری‌های مزمن مثل آرتروز، آرتریت روماتوئید یا فیبرومیالژیا، هدف درمان کنترل درد و حفظ توانایی حرکت است. اگر درد از یک بیماری زمینه‌ای باشد، درمان همان بیماری می‌تواند علائم را به‌طور چشمگیری کم کند. درمان زودهنگام هم به کاهش خطر مزمن شدن درد و محدود شدن حرکت کمک می‌کند.
کمردرد. طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت، حدود ۵۷۰ میلیون نفر در جهان کمردرد دارند و این مشکل بیشترین سهم را در ناتوانی ناشی از بیماری‌های اسکلتی عضلانی دارد. گردن‌درد، آرتروز، شکستگی‌ها و پوکی استخوان هم از موارد بسیار شایع هستند.
آسیبهایی در عضلات، تاندونها، اعصاب و مفاصل که به دلیل شرایط کار ایجاد یا بدتر میشوند؛ مثل سندرم تونل کارپال، تاندونیت و کمردرد ناشی از بلند کردن بار. حرکات تکراری، وضعیت نامناسب بدن، حمل بار سنگین و لرزش ابزار مهمترین عوامل آن هستند و بیشترشان با اصلاح شرایط کار قابل پیشگیریاند.
درد عضلانی معمولاً به شکل کوفتگی یا گرفتگی است، با لمس عضله حس می‌شود و ممکن است با استراحت و گرما کم شود. درد استخوان عمیق‌تر و ثابت‌تر است و اگر بعد از ضربه تیز و شدید باشد یا با تورم و تغییر شکل همراه شود، باید برای بررسی شکستگی به پزشک مراجعه کرد.
بیشتر دردهای اسکلتی عضلانی تازه و ساده خطرناک نیستند و معمولاً در چند هفته بهتر میشوند. اما درد شدید بعد از ضربه، بی‌حسی یا ضعف پاها، مشکل در کنترل ادرار و مدفوع، مفصل داغ و متورم همراه با تب یا دردی که ناگهان خیلی شدید شود دلیل مراجعه فوری به پزشک است. کاهش وزن بی‌دلیل یا دردی که بعد از چند هفته بهتر نشود هم باید بررسی شود.
نه. مکملهایی مثل کلسیم، ویتامین D و امگا ۳ کمبودها را جبران میکنند یا در کنار درمان اصلی به کار میروند، اما جای تشخیص و درمان پزشکی را نمیگیرند. پیش از مصرف، بهخصوص اگر داروی دیگری مصرف میکنید، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
محتوای این صفحه توسط دکتر رویا میرنظامی، داروساز، از نظر علمی بازبینی شده است. آخرین به‌روزرسانی: ۷ مهر ۱۴۰۵
