دکتر رویا میرنظامی 
«شربت امگا 3 برای کودکان بیش فعال» یکی از پرتکرارترین سؤال‌های والدین است؛ مخصوصاً وقتی دارو نگرانشان می‌کند و دنبال گزینه‌ای ملایم‌تر می‌گردند. در این مقاله مجله مهتاطب، بدون اغراق بررسی می‌کنیم که تحقیقات درباره امگا ۳ و بیشفعالی واقعاً چه می‌گویند، چه انتظاری باید داشت، دوز و بهترین زمان مصرف چیست و در چه شرایطی امگا ۳ ارزش امتحان کردن دارد.
پاسخ کوتاه
داروخانه اینترنتی مهتاطب
محصولات معرفی‌شده در مجله مهتاطب از داروخانه شبانه‌روزی دکتر رویا میرنظامی عرضه میشوند. برای انتخاب محصول مناسب، لطفاً مقاله را کامل بخوانید.
مشاوره در واتساپ و تلگرام: 09358343612 · تلفن: 02165389693
این فرضیه از یک مشاهده شروع شد: سطح اسیدهای چرب امگا ۳ در خون کودکان مبتلا به ADHD به‌طور متوسط پایین‌تر از بقیه کودکان است. پژوهشگران حدس زدند جبران این کمبود شاید علائم را کم کند. اما وقتی این فرضیه در کارآزمایی‌های کنترل‌شده آزمایش شد، نتیجه ناامیدکننده بود.
مرور کاکرین سال 2023 داده‌های 37 کارآزمایی با بیش از 2,300 شرکت‌کننده را بررسی کرد و نتیجه گرفت شواهد کمی وجود دارد که مکمل اسیدهای چرب، علائم بیشفعالی را در کودکان و نوجوانان بهتر کند. طبق جمع‌بندی مرکز ملی سلامت تکمیلی آمریکا (NCCIH) از همین مرور، شواهد با قطعیت بالا نشان می‌دهد امگا ۳ بر مجموع علائم گزارش‌شده توسط والدین و همچنین بر بی‌توجهی و تکانشگری اثری نداشته است؛ فقط شواهدی با قطعیت پایین از بهبود احتمالی در میان‌مدت دیده شده است.
به همین دلیل، راهنمای بالینی NICE در بریتانیا صریحاً توصیه می‌کند مکمل اسیدهای چرب برای درمان ADHD در کودکان و نوجوانان پیشنهاد نشود. NCCIH هم تأکید می‌کند مکمل امگا ۳ از داروهای محرک برای کنترل علائم ADHD کم‌اثرتر است.
پس یعنی امگا ۳ بی‌فایده است؟ نه به این معنا. امگا ۳ ماده مغذی ضروری است و برای مغز، چشم و رشد لازم است. حرف پژوهش‌ها این است که امگا ۳ «داروی بیشفعالی» نیست. اگر کودک شما ماهی کم میخورد، مکمل جای خالی تغذیه را پر می‌کند، ولی انتظار کنترل علائم ADHD از آن نداشته باشید.
علائم ADHD معمولاً پیش از ۱۲ سالگی و اغلب پیش از ۶ سالگی ظاهر میشوند، در بیش از یک محیط (خانه و مدرسه) دیده میشوند و عملکرد کودک را مختل می‌کنند. این علائم به دو گروه تقسیم میشوند.
تغذیه درمان ADHD نیست، اما کمبودهای تغذیهای می‌توانند تمرکز و رفتار را بدتر کنند. اگر پزشک شک به کمبود داشته باشد، معمولاً آزمایش می‌دهد و بر اساس نتیجه مکمل تجویز می‌کند. رایج‌ترین موارد بررسی‌شده:
برای کودکان، شربت و قطره معمولاً راحت‌تر از قرص مصرف می‌شود. اما «راحت‌تر» به معنی «بی‌خطرتر» نیست: مصرف هم‌زمان چند مکمل ممکن است دریافت بعضی ویتامین‌ها را بیش از حد کند. اگر درباره رشد و تکامل کودک نگرانید، مقاله رشد جسمی و فکری کودکان را هم بخوانید.
DHA یکی از اجزای اصلی غشای سلول‌های مغز و شبکیه است و بدن آن را به مقدار کافی نمی‌سازد. طبق NCCIH، امگا ۳ برای رشد و عملکرد طبیعی بدن ضروری است و منبع اصلی آن غذاهای دریایی است. این نقش زیستی باعث شد پژوهشگران گمان کنند رساندن DHA بیشتر به مغز، تمرکز را بهتر می‌کند.
در عمل اما نتیجه کارآزمایی‌ها این فرضیه را تأیید نکرد. توضیح احتمالی‌اش این است که رساندن امگا ۳ بیشتر به کودکی که کمبود ندارد، تغییری ایجاد نمیکند؛ درست مثل اینکه به باک پر بنزین بیشتری اضافه کنید. برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند فقط کودکانی که سطح امگا ۳ خونشان پایین بوده، تغییر محسوسی نشان داده‌اند.
خیر. هیچ شواهدی نشان نمی‌دهد مکمل امگا ۳ هوش کودکی را که تغذیه مناسبی دارد بالا ببرد. آنچه در سال‌های اول زندگی به تکامل مغز کمک می‌کند، تغذیه کافی (از جمله DHA از شیر مادر یا غذا)، خواب کافی، بازی، گفت‌وگو و کتاب خواندن است، نه یک شربت.
طبق دفتر مکمل‌های غذایی مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH ODS)، مقدار کافی امگا ۳ برای کودکان بر اساس سن این‌گونه است. برای نوزادان عدد مربوط به مجموع امگا ۳ و برای سنین بالاتر مربوط به ALA است:
| سن | مقدار کافی روزانه |
|---|---|
| تولد تا 12 ماه | 0.5 گرم (مجموع امگا ۳) |
| 1 تا 3 سال | 0.7 گرم ALA |
| 4 تا 8 سال | 0.9 گرم ALA |
| 9 تا 13 سال (پسر) | 1.2 گرم ALA |
| 9 تا 13 سال (دختر) | 1.0 گرم ALA |
برای EPA و DHA عدد رسمی جداگانه‌ای برای کودکان تعیین نشده است؛ به همین دلیل دوز فرآورده باید طبق برچسب محصول و نظر پزشک یا داروساز انتخاب شود. از دوزهای بزرگسالان برای کودک استفاده نکنید.
در پژوهش‌هایی که اثری گزارش کرده‌اند، ارزیابی معمولاً بعد از 3 تا 6 ماه انجام شده است. اگر با نظر پزشک شروع کردید، رفتار کودک را هفتگی یادداشت کنید (تمرکز در تکالیف، خواب، بی‌قراری) و بعد از 3 ماه با پزشک درباره ادامه یا قطع آن تصمیم بگیرید.
بخش زیادی از جست‌وجوها درباره این موضوع به دنبال تجربه بقیه والدین است. این تجربه‌ها ارزش انسانی دارند، ولی جای شواهد علمی را نمی‌گیرند؛ چون معمولاً هم‌زمان چند چیز تغییر می‌کند: شروع مدرسه، تغییر خواب، جلسات رفتاردرمانی یا صرفاً بزرگ‌تر شدن کودک. اثر انتظار والدین هم واقعی است و در مطالعات، بخشی از بهبود در گروه دارونما هم دیده می‌شود.
راه منطقی‌تر این است که به جای مقایسه با تجربه دیگران، وضعیت کودک خودتان را بسنجید: یک دفترچه ساده بردارید، دو هفته پیش از شروع مکمل رفتار کودک را ثبت کنید و بعد از سه ماه همان موارد را مقایسه کنید.
اگر با پزشک هماهنگ کرده‌اید، این نکات به انتخاب کمک می‌کند:
برای کودکان بالای 12 سال و نوجوانان، کپسول‌های بزرگسالان هم قابل استفاده‌اند؛ گزینه‌ها را در راهنمای بهترین قرص روغن ماهی مقایسه کنید یا مستقیم از صفحه خرید قرص امگا 3 در داروخانه مهتاطب انتخاب کنید. اگر دنبال فرآورده شربتی برای کودک کوچک‌ترید، مقاله شربت امگا 3 برای کودکان انواع آن را توضیح داده است.
چند فرآورده موجود در مهتاطب: شربت امگا 3 مکس یورو ویتال، سافت ژل امگازون هلث اید و کپسول امگا 3 بدون جیوه مینو. برای مقایسه ترکیبات، صفحه محصول هر کدام را ببینید.
بهترین راه تأمین امگا ۳، غذاست. برای کودکان زیر یک سال، شیر مادر منبع کافی DHA است و معمولاً نیازی به مکمل نیست. از یک‌سالگی به بعد:
پیش از دادن مکمل امگا ۳ به کودک با پزشک مشورت کنید، به‌خصوص اگر:
شایع‌ترین عوارض خفیف‌اند: طعم و بوی ماهی، آروغ، دل‌درد، تهوع و گاهی اسهال. مصرف همراه غذا معمولاً این مشکلات را کم می‌کند. مصرف خودسرانه دوزهای بالا در کودکان توصیه نمی‌شود.
بهعنوان درمان بیشفعالی خیر. مرور کاکرین 2023 و راهنمای NICE نشان میدهند مکمل اسیدهای چرب علائم اصلی ADHD را به شکل قابل اتکا بهتر نمیکند. بهعنوان مکمل تغذیهای در کودکی که ماهی کم میخورد میتواند منطقی باشد.
همراه یکی از وعدههای اصلی غذا. ساعت خاصی برتری ندارد؛ وعدهای را انتخاب کنید که مصرف منظم را آسان کند.
شواهدی وجود ندارد که مکمل امگا ۳ هوش کودک با تغذیه مناسب را بالا ببرد. تغذیه کافی، خواب، بازی و گفت‌وگو نقش اصلی را در تکامل مغز دارند.
زیر یک سال معمولاً نیازی نیست، چون شیر مادر DHA کافی دارد. از یک‌سالگی به بعد، اولویت با غذاست و مکمل با نظر پزشک و در دوز متناسب با سن داده می‌شود.
بیشتر این فرآوردهها مکمل غذایی هستند و بدون نسخه عرضه میشوند، ولی این به معنی بیخطر بودن برای هر کودکی نیست. پیش از شروع، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
در مطالعات، ارزیابی معمولاً بعد از 3 تا 6 ماه انجام شده است. رفتار کودک را یادداشت کنید و بعد از 3 ماه درباره ادامه دادن تصمیم بگیرید.
شربت امگا 3 برای کودکان بیش فعال یک مکمل تغذیهای کم‌خطر است، اما درمان ADHD نیست و نباید جایگزین ارزیابی پزشک، رفتاردرمانی یا داروی تجویزشده شود. اگر کودک شما ماهی کم میخورد، امگا ۳ جای خالی تغذیه را پر می‌کند؛ ولی برای کنترل علائم بیشفعالی، درمان‌هایی که شواهد محکم دارند در اولویت‌اند. پیش از شروع هر مکملی با پزشک کودک مشورت کنید.
مشاوره رایگان
برای انتخاب مکمل مناسب کودک و بررسی تداخل دارویی می‌توانید با داروسازان مهتاطب صحبت کنید. واتساپ و تلگرام: 09358343612 · تلفن: 02165389693
مقالات مرتبط
این مقاله از نظر علمی توسط دکتر رویا میرنظامی، داروساز، بازبینی شده است.
آخرین به‌روزرسانی: 28 شهریور 1405 · منابع در محل هر ادعا لینک شده‌اند. این محتوا جایگزین مشاوره پزشک نیست و تشخیص و درمان بیشفعالی بر عهده پزشک متخصص است.
