دکتر رویا میرنظامی 
خارش، قرمزی و برجستگی‌های پوستی می‌توانند خواب شب و کار روزانه را به هم بریزند. برای همین یکی از پرتکرارترین سؤال‌ها در داروخانه این است که قوی‌ترین قرص ضد حساسیت پوستی کدام است. در این راهنما قرصهای رایج را از نظر قدرت اثر، سرعت شروع، خوابآوری و ایمنی کنار هم گذاشته‌ایم تا بدانید برای خارش بدن، کهیر یا حساسیت به رنگ مو و دکلره کدام انتخاب منطقی‌تر است و چه زمانی قرص کافی نیست.
پاسخ کوتاه
قوی‌ترین قرص ضد حساسیت پوستی، با توجه به شواهد علمی، یکی از آنتی‌هیستامین‌های نسل دوم است، نه قرصهای خوابآور قدیمی. در مطالعه‌ای که شش آنتیهیستامین را روی داوطلبان سالم مقایسه کرد، ستیریزین بیشترین مهار را روی برجستگی و قرمزی ناشی از هیستامین داشت و لوراتادین ضعیف‌ترین بود.
در مطالعه دیگری، لووستیریزین، که شکل فعال ستیریزین است، از فکسوفنادین و لوراتادین قوی‌تر و یکنواخت‌تر عمل کرد. اما این آزمایش‌ها روی پوست افراد سالم انجام شده‌اند و همه ماجرا را نمی‌گویند. در بررسی پنج آنتیهیستامین نسل دوم روی بیماران کهیر مزمن، اثر و ایمنی آنها تقریباً یکسان بود. نکته مهم‌تر این بود که وقتی پزشک دوز را بالا برد، سهم بیمارانی که بیماری‌شان کنترل شد از حدود ۵۹ درصد به ۷۷ درصد رسید.
پس قوی‌ترین قرص ضد حساسیت پوستی برای هر نفر می‌تواند فرق کند. انتخاب عملی از نگاه داروساز این است:
سرعت شروع اثر هم متفاوت است. در یک مطالعه مقایسهای، اثر ستیریزین حدود ۶۰ دقیقه بعد از مصرف ظاهر شد، فکسوفنادین ۹۰ دقیقه و لوراتادین حدود ۲۱۰ دقیقه.
| دارو | نسل | خوابآوری | شروع اثر | نکته کلیدی |
|---|---|---|---|---|
| ستیریزین | دوم | کم؛ در بعضی افراد بیشتر | حدود ۱ ساعت | قوی‌ترین مهار هیستامین در مقایسه‌های پوستی |
| لووستیریزین | دوم | کم؛ در بعضی افراد بیشتر | حدود ۱ ساعت | شکل فعال ستیریزین با اثر یکنواخت |
| فکسوفنادین | دوم | بسیار کم | حدود ۱٫۵ ساعت | فقط با آب؛ آبمیوه جذبش را کم میکند |
| لوراتادین و دسلوراتادین | دوم | بسیار کم | کندتر؛ حدود ۳٫۵ ساعت برای لوراتادین | مناسب مصرف روزانه و طولانی‌مدت |
| دیفنهیدرامین | اول | زیاد | کوتاه‌اثر؛ هر ۴ تا ۶ ساعت | قوی‌تر نیست، فقط خواب‌آورتر است |
| کلرفنیرامین، هیدروکسی‌زین، پرومتازین، سیپروهپتادین | اول | زیاد | متغیر | برای سالمندان توصیه نمی‌شود |
آلرژی یعنی واکنش بیش از حد سیستم ایمنی به ماده‌ای که برای بیشتر افراد بی‌خطر است، مثل گرده گیاهان، پوست و موی حیوانات، بعضی غذاها یا مواد رنگ مو. در این واکنش، سلول‌هایی به نام ماست‌سل و بازوفیل ماده‌ای به اسم هیستامین آزاد می‌کنند. هیستامین به گیرنده‌های H1 در پوست می‌چسبد و خارش، قرمزی و برجستگی (کهیر) ایجاد میکند.
قرص ضد حساسیت پوستی یا آنتیهیستامین جلوی چسبیدن هیستامین به این گیرنده‌ها را می‌گیرد. به همین دلیل بهترین اثر را روی خارش‌هایی دارد که هیستامین پشتشان است، مثل کهیر، گزش حشرات و واکنش‌های حساسیتی. آنتی‌هیستامین‌ها دو نسل دارند:
یک باور رایج این است که هر قرص ضد حساسیت پوستی که خواب‌آورتر باشد، «قوی‌تر» است. خوابآلودگی عارضه دارو است، نه نشانه قدرت آن. همان‌طور که در مطالعه‌های بالا دیدید، قوی‌ترین مهار هیستامین مربوط به آنتی‌هیستامین‌های نسل دوم بوده است.
ستیریزین از پرمصرف‌ترین قرصهای ضد حساسیت پوستی است. در مقایسه‌ها زود اثر میکند و مهار قوی‌ای روی خارش و کهیر دارد. روی برچسب آن آمده که ممکن است خوابآلودگی ایجاد کند؛ پس تا وقتی واکنش بدنتان را نمیدانید، رانندگی نکنید و همراهش الکل مصرف نکنید.
لووستیریزین شکل فعال مولکول ستیریزین است و با مقدار کمتری همان اثر را دارد. در مطالعه‌ای که بالاتر به آن اشاره شد، یکنواخت‌ترین مهار را میان آنتی‌هیستامین‌های بررسی‌شده داشت. از نظر عوارض هم شبیه ستیریزین است و ممکن است در بعضی افراد خوابآلودگی خفیف بیاورد.
لوراتادین به‌عنوان قرص ضد حساسیت پوستی یکی از کم‌خواب‌آورترین گزینه‌هاست و روزی یک بار مصرف میشود. شروع اثرش از ستیریزین و فکسوفنادین کندتر است، ولی برای کسی که چند هفته پشت سر هم قرص می‌خورد، مثلاً در فصل گرده‌افشانی، گزینه کم‌دردسری است. دسلوراتادین شکل فعال لوراتادین در بدن است و از نظر خوابآوری مشابه آن عمل میکند.
فکسوفنادین در مطالعات، حتی با دوزهای بالاتر از معمول، اثر قابل توجهی روی هوشیاری و تمرکز نشان نداده است. به همین دلیل برای راننده‌ها و کسانی که کارشان دقت می‌خواهد گزینه خوبی است.
نکته داروساز: فکسوفنادین را فقط با آب بخورید. طبق اطلاعات برچسب دارو، مصرف آن با آب گریپ‌فروت یا پرتقال جذبش را حدود ۳۶ درصد کم کرد و آب سیب هم ممکن است همین اثر را داشته باشد. آنتی‌اسیدهای حاوی آلومینیوم یا منیزیم را هم با چند ساعت فاصله از فکسوفنادین بخورید.
دیفنهیدرامین از قدیمی‌ترین آنتی‌هیستامین‌هاست. خارش را کم میکند، ولی خوابآلودگی، خشکی دهان و کندی واکنش از عوارض شایع آن است و اثرش کوتاه است. طبق معیارهای بیرز، که فهرست داروهای پرخطر برای سالمندان است، آنتی‌هیستامین‌های نسل اول مثل دیفنهیدرامین، کلرفنیرامین، سیپروهپتادین، هیدروکسی‌زین و پرومتازین برای افراد بالای ۶۵ سال توصیه نمی‌شوند، چون خطر گیجی، زمین خوردن و یبوست را بالا می‌برند.
هیدروکسی‌زین و پرومتازین معمولاً با تجویز پزشک مصرف می‌شوند و مقدار مصرفشان را هم پزشک تعیین میکند.
عددهای جدول زیر از برچسب بدون نسخه همین داروها در آمریکا (Drug Facts) برداشته شده و برای بزرگسالان است. قدرت قرصهای موجود در ایران ممکن است فرق داشته باشد؛ پس همیشه بروشور داخل جعبه را بخوانید یا از داروساز بپرسید.
| دارو | مقدار معمول بزرگسالان | حداکثر در ۲۴ ساعت | چه کسانی اول مشورت کنند |
|---|---|---|---|
| ستیریزین | ۱۰ میلی‌گرم یک بار در روز؛ برای علائم خفیف‌تر ۵ میلی‌گرم | ۱۰ میلی‌گرم | بیماری کبد یا کلیه؛ بالای ۶۵ سال (طبق برچسب ستیریزین معمولاً ۵ میلی‌گرم) |
| لوراتادین | ۱۰ میلی‌گرم یک بار در روز | ۱۰ میلی‌گرم | بیماری کبد یا کلیه (برچسب لوراتادین) |
| فکسوفنادین | ۱۸۰ میلی‌گرم یک بار در روز با آب، یا ۶۰ میلی‌گرم دو بار در روز | ۱۸۰ میلی‌گرم | بیماری کلیه؛ بالای ۶۵ سال؛ قرص ۱۸۰ برای زیر ۱۲ سال نیست (برچسب فکسوفنادین) |
| دیفنهیدرامین | ۲۵ تا ۵۰ میلی‌گرم هر ۴ تا ۶ ساعت | ۳۰۰ میلی‌گرم | گلوکوم، بزرگی پروستات، بیماری تنفسی مزمن، سالمندان؛ زیر ۶ سال فقط با نظر پزشک (برچسب دیفنهیدرامین) |
درباره کودکان: مقدار مصرف کودکان به سن، وزن و شکل دارو (شربت، قطره یا قرص) بستگی دارد. بدون نظر پزشک یا داروساز به کودک قرص ضد حساسیت پوستی ندهید. طبق هشدار برچسب دارو، دیفنهیدرامین ممکن است در کودکان به‌جای خوابآلودگی، بی‌قراری و تحریک‌پذیری ایجاد کند. برای درمان حساسیت کودکان راهنمای جداگانه‌ای داریم.
کهیر برجستگی‌های قرمز و خارش‌داری است که هر کدام معمولاً بین ۱ تا ۲۴ ساعت می‌مانند و جایشان عوض میشود. راهنمای بین‌المللی کهیر آنتی‌هیستامین‌های نسل دوم را درمان خط اول می‌داند. اگر کهیر با دوز معمول کنترل نشود، پزشک ممکن است دوز را تا چهار برابر بالا ببرد؛ این کار فقط باید زیر نظر پزشک انجام شود. کهیری که بیش از شش هفته طول بکشد مزمن است و برای درمان کهیر مزمن باید به متخصص پوست یا آلرژی مراجعه کنید.
در اگزما، خارش فقط از هیستامین نیست و شواهد اثر قرص ضد حساسیت روی خود اگزما ضعیف است. ستون اصلی درمان، مرطوبکننده منظم و کرم‌های ضدالتهاب تجویزی است. قرص آنتیهیستامین بیشتر برای کم کردن خارش شبانه یا وقتی اگزما با کهیر و علائم آلرژی همراه است به کار می‌رود. گزینه‌های خوراکی را در مقاله بهترین قرص برای درمان اگزما مقایسه کرده‌ایم.
بیشتر واکنش‌ها به رنگ مو از ماده‌ای به نام پارافنیلن‌دی‌آمین (PPD) است که در رنگ‌های دائمی و بعضی رنگ‌های نیمه‌دائمی وجود دارد. طبق سرویس سلامت بریتانیا، علائم شامل سوزش، بثورات خارش‌دار، خشکی و تاول است و ممکن است تا ۷۲ ساعت بعد از رنگ کردن ظاهر شود.
در دکلره، ماده حساسیت‌زای اصلی معمولاً پرسولفات‌ها هستند. طبق درم‌نت، حساسیت به پرسولفات ممکن است چند دقیقه بعد از تماس به شکل قرمزی، تورم و خارش ظاهر شود، یا با تأخیر به شکل درماتیت خارش‌دار و تاول‌دار بروز کند. اگر بعد از رنگ یا دکلره دچار خارش شدید، این کارها را انجام دهید:
قرص ضد حساسیت پوستی روی خارشی که علتش هیستامین نیست، اثر محدودی دارد. طبق مایو کلینیک، خشکی پوست، اگزما، پسوریازیس و گال از علت‌های پوستی شایع خارش‌اند. بیماری‌های کبد و کلیه، کم‌خونی، دیابت و مشکلات تیروئید هم ممکن است خارش کل بدن ایجاد کنند. علت‌های دیگر را در مقاله دلایل خارش و حساسیت پوست توضیح داده‌ایم.
اگر خارش بیش از دو هفته با مراقبت‌های خانگی بهتر نشد، آن‌قدر شدید است که خواب یا کارتان را مختل کرده، ناگهانی و بی‌دلیل شروع شده، کل بدن را گرفته یا با کاهش وزن، تب یا تعریق شبانه همراه است، به پزشک مراجعه کنید.
طبق راهنمای سرویس سلامت بریتانیا درباره آنتی‌هیستامین‌ها، عوارض این قرص‌ها معمولاً خفیف است، ولی بین دو نسل فرق دارد.
برای خارش‌های موضعی، درمان روی پوست گاهی سریع‌تر و کم‌عارضه‌تر از قرص است. مایو کلینیک برای تسکین خارش این گزینه‌ها را مطرح میکند:
پماد کالاندولا دینه
پماد گیاهی بر پایه عصاره گل همیشه‌بهار (کالاندولا) برای مراقبت از پوست ملتهب و تحریک‌شده، مثل گزش حشرات یا آفتاب‌سوختگی خفیف. جایگزین قرص ضد حساسیت یا درمان پزشکی نیست.
پماد کالاندولا دینهاگر این علائم را دارید، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید:
این علائم ممکن است نشانه آنافیلاکسی باشند. درمان اصلی آنافیلاکسی تزریق آدرنالین است و قرص ضد حساسیت جای آن را نمی‌گیرد. اگر قلم آدرنالین دارید، همان لحظه از آن استفاده کنید.
در این موارد هم همان روز به پزشک مراجعه کنید (طبق آکادمی پوست آمریکا):
اگر خارش با کهیر، قرمزی یا علائم آلرژی همراه است، یک آنتیهیستامین نسل دوم مثل ستیریزین، لوراتادین یا فکسوفنادین انتخاب معمول است. اگر پوستتان خشک است، مرطوبکننده از قرص مؤثرتر است. خارش کل بدن بدون بثورات، یا خارشی که بیش از دو هفته طول بکشد، باید از نظر پزشکی بررسی شود.
در یک مطالعه مقایسهای، اثر ستیریزین حدود یک ساعت، فکسوفنادین حدود یک ساعت و نیم و لوراتادین حدود سه ساعت و نیم بعد از مصرف ظاهر شد. اگر بعد از چند روز مصرف منظم بهتر نشدید، با پزشک مشورت کنید.
نه، مگر پزشک تجویز کرده باشد. مصرف همزمان دو آنتیهیستامین عوارضی مثل خوابآلودگی را بیشتر میکند. به داروهای سرماخوردگی هم دقت کنید، چون بعضی از آنها آنتیهیستامین دارند.
به نوع آن بستگی دارد. هر برجستگی کهیر معمولاً کمتر از ۲۴ ساعت می‌ماند و کهیری که بیش از شش هفته ادامه پیدا کند، مزمن حساب میشود. واکنش به رنگ مو ممکن است تا ۷۲ ساعت بعد شروع شود و چند روز طول بکشد.
آمپول ضد حساسیت یا کورتون را فقط پزشک، معمولاً در مطب یا اورژانس و برای واکنش‌های شدید یا ناگهانی، تجویز و تزریق میکند. برای کهیر و خارش معمولی، قرص خوراکی کافی است. در واکنش شدید همراه با تنگی نفس یا تورم گلو، درمان اصلی آدرنالین است و باید فوراً به اورژانس بروید.
قرصهای نسل اول مثل دیفنهیدرامین و کلرفنیرامین معمولاً خوابآورند. نسل دوم کمتر خوابآور است، ولی ستیریزین در بعضی افراد خوابآلودگی میآورد. فکسوفنادین و لوراتادین کمترین خوابآوری را دارند. تا وقتی واکنش بدنتان را نمیدانید، رانندگی نکنید.
مجله و داروخانه آنلاین مهتاطب زیرمجموعه داروخانه شبانه‌روزی دکتر میرنظامی است. برای راهنمایی در انتخاب محصولات مراقبت از پوست می‌توانید در واتساپ به شماره ۰۹۳۵۸۳۴۳۶۱۲ پیام دهید.
محتوای این صفحه توسط دکتر رویا میرنظامی، داروساز، از نظر علمی بازبینی شده است. آخرین به‌روزرسانی: ۱۱ آبان ۱۴۰۵
سلام وقت بخیر از دو سه سال اخیر خارش وحشتناک سرو بدنم شروع شده جوری که بیشتر موهای سرم ریخته انتهای موی ریخته شده یه ماده سفید رنگ چسبیده که با فشار کمی از تار مو جدا میشه! حتی ابرو و مژه هام هم میریزه. کاشت مو انجام دادم اما بیشتر موهای کاشته شده هم بواسطه همین خارش وحشتناک ضعیف شده یا ریخته. انواع آزمایش و چکاب کامل انجام دادم اما دکترا میگن طوریت نیس. ولی خارش بدنم مخصوصا سرم خیلی اذیتم میکنه خواهش میکنم راهنماییم کنین. کارم تاسیسات ساختمانه یه کار فیزیکی که گردو خاک اکثرا باهامه. سنم ۳۴ وزنمم ۶۲ متشکرم
سلام کاربر عزیز شامپویی که حاوی سالیسیلیک اسید باشد می توانید استفاده کنید به همراه یک محلول ساختنی.
وقت بخیر.تقریبا3 سال هست که من زمستونها اگزمای شدید توی دست و پاهام و شکم میزدم. و امسال از اواخر بهار اگزماهابرگشته روی سینه و دستها و ساقای پام شدید میخاره و پوستم لک شده. دکترا فقط برام کورتون(پماد مگاکورت) مینویسن با همون قرصایی که بالا گفتید که حس میکنم قرصا اصلا تاثیر نمیزارن بجز لوراتادین.آزمایش دادم دلیل مشخص نیست.برای این اگزماها و بدتر لکه های عذاب آورش چی پیشنهاد میدین؟ تشکر
سلام بهترین کار برای شما استفاده از یکی از قرص های بالا که جواب دهی بهتری براتون داشته به همراه پماد مگاکورت و البته کرم اوره 10% ثمین هستش که بتونین اگزما رو کنترل کنین.
تشکر ....مطالبتون عالی بود
