بازبینی و تأیید علمی: دکتر رویا میرنظامی، داروساز
آخرین به‌روزرسانی: ۲۲ آبان ۱۴۰۵
این مطلب جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای تشخیص دقیق و انتخاب درمان مناسب، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
خیلی‌ها صبح یک بار ضد آفتاب می‌زنند و خیالشان تا شب راحت است. اما لایه ضد آفتاب با عرق، آب، دست کشیدن روی صورت، ماسک و دستمال کم‌کم از روی پوست پاک می‌شود. بیشتر ما همان بار اول هم کمتر از مقدار لازم می‌زنیم. نتیجه این است که چند ساعت بعد، پوست خیلی کمتر از عدد SPF روی برچسب محافظت می‌شود.
پایین‌تر، زمان تمدید ضد آفتاب برای موقعیت‌های واقعی روزمره، یعنی خانه، اداره، ماشین، استخر و کوه، با منابع معتبر آمده است. روش تمدید روی آرایش، تمدید برای کودکان و داروهایی که پوست را به آفتاب حساس‌تر می‌کنند هم از نگاه داروساز بررسی شده است.
زمان تمدید ضد آفتاب به این بستگی دارد که کجا هستید و چه می‌کنید. قاعده پایه ساده است: راهنمای آکادمی پوست آمریکا برای زدن ضد آفتاب توصیه میکند ضد آفتاب هر دو ساعت یک بار و بلافاصله بعد از شنا یا عرق کردن دوباره زده شود. همین راهنما ضد آفتابی با SPF ۳۰ یا بالاتر و مقاوم در برابر آب را پیشنهاد میکند.
جدول زیر این قاعده را برای موقعیت‌های رایج روزمره باز کرده است. منبع هر عدد در بخش مربوط به همان موقعیت آمده است.
| موقعیت | زمان تمدید ضد آفتاب | چرا؟ |
|---|---|---|
| در خانه یا اداره، دور از پنجره | هر ۴ تا ۶ ساعت | نور مستقیم آفتاب به پوست نمیرسد. |
| کنار پنجره آفتاب‌گیر | هر ۲ ساعت | بخش زیادی از پرتو فرابنفش از شیشه عبور میکند. |
| رانندگی در روز | هر ۲ ساعت، با توجه ویژه به سمت چپ صورت و دست | شیشه کناری خودرو پرتو UVA را کمتر از شیشه جلو می‌گیرد. |
| بیرون از خانه (پیاده‌روی، خرید، کار در فضای باز) | یک بار ۱۵ تا ۳۰ دقیقه بعد از بیرون رفتن، بعد هر ۲ ساعت | تمدید زود، لایه نازک اول و جاهای جاافتاده را جبران میکند. |
| ورزش و تعریق زیاد | بلافاصله بعد از عرق کردن؛ گاهی کمتر از یک ساعت | عرق ضد آفتاب را رقیق و پاک میکند. |
| شنا و آب‌تنی | بلافاصله بعد از بیرون آمدن از آب و خشک کردن بدن | ضد آفتاب مقاوم در برابر آب هم فقط ۴۰ یا ۸۰ دقیقه دوام دارد. |
| کوه، برف و ساحل | هر ۲ ساعت و بعد از هر بار عرق کردن | برف، آب و شن پرتو را بیشتر می‌کنند و در ارتفاع شدت آن بالاتر است. |
ضد آفتاب لایه نازکی روی پوست است و چند چیز در طول روز این لایه را ضعیف میکند:
به همین دلیل تمدید فقط تکرار نوبت صبح نیست؛ فرصتی است برای جبران مقدار کم و جاهای جاافتاده. همان گزارش بنیاد سرطان پوست به پژوهشی اشاره میکند که نشان داد آدم‌ها در نوبت دوم دقیق‌تر ضد آفتاب می‌زنند و جاهایی را که بار اول جا انداخته‌اند هم می‌پوشانند.
قاعده دو ساعت همه ماجرا نیست. در یک مدل محاسباتی منتشرشده در مجله آکادمی پوست آمریکا، برای ضد آفتاب‌هایی که خوب روی پوست می‌مانند، کمترین پرتو به پوست وقتی رسید که ضد آفتاب ۱۵ تا ۳۰ دقیقه پیش از بیرون رفتن زده شد و یک بار هم ۱۵ تا ۳۰ دقیقه بعد از شروع آفتاب تمدید شد. در این مدل، تمدید در دقیقه ۲۰ پرتو دریافتی پوست را به ۶۰ تا ۸۵ درصد حالتی رساند که تمدید در ساعت دوم انجام می‌شد.
مروری در مجله فتودرماتولوژی دلیلش را توضیح می‌دهد: SPF روی برچسب با ۲ میلی‌گرم ضد آفتاب در هر سانتی‌متر مربع پوست آزمایش می‌شود، اما در زندگی واقعی حدود ۰٫۳۹ تا ۱ میلی‌گرم زده می‌شود. نویسندگان این مرور به‌جای اصرار بر زدن مقدار زیاد، روش ساده‌ای پیشنهاد کرده‌اند: پیش از آفتاب ضد آفتاب بزنید و یک بار هم در ساعت اول تمدید کنید.
در خانه هم پوست کاملاً از آفتاب در امان نیست، اما زمان تمدید ضد آفتاب در آن فرق دارد. پاسخ متخصص پوست بنیاد سرطان پوست به همین سؤال می‌گوید بیشتر پرتوهای فرابنفش از شیشه عبور می‌کنند؛ پس اگر کنار پنجره کار یا استراحت می‌کنید، عملاً زیر آفتاب هستید و باید مثل بیرون هر ۲ ساعت تمدید کنید. اگر تمام روز داخل و دور از پنجره هستید، تمدید هر ۴ تا ۶ ساعت کافی است.
یک نشانه ساده برای تصمیم: اگر نور مستقیم آفتاب روی صورت، گردن یا دستتان می‌افتد، حساب تمدید را مثل بیرون از خانه نگه دارید. اگر هنوز درباره استفاده از کرم ضد آفتاب در خانه تردید دارید، همین نور پشت پنجره دلیل اصلی آن است.
پژوهشی در مجله JAMA Ophthalmology شیشه ۲۹ خودرو از ۱۵ سازنده را بررسی کرد. شیشه جلو به‌طور میانگین ۹۶ درصد پرتو UVA را می‌گرفت، اما شیشه کناری راننده فقط ۷۱ درصد؛ در بعضی خودروها این عدد تا ۴۴ درصد پایین بود. پرتو UVA با آب مروارید و سرطان پوست ارتباط دارد.
در ایران راننده سمت چپ می‌نشیند؛ پس در رانندگی‌های طولانی روزانه، سمت چپ صورت، گردن و دست چپ بیشتر آفتاب می‌خورد. اگر هر روز چند ساعت پشت فرمان هستید، زمان تمدید ضد آفتاب را مثل بیرون از خانه هر ۲ ساعت در نظر بگیرید و پشت دست‌ها را فراموش نکنید.
در این موقعیت‌ها منتظر ساعت نمانید. گزارش کلیولند کلینیک درباره تمدید ضد آفتاب به نقل از یک پزشک می‌گوید آب استخر یا دریا ممکن است ظرف ۴۵ دقیقه تا یک ساعت ضد آفتاب را بشوید و عرق زیاد هم می‌تواند نیاز به تمدید را به کمتر از یک ساعت برساند. خشک کردن بدن با حوله هم بخشی از ضد آفتاب را با خودش می‌برد؛ پس بعد از هر بار حوله کشیدن، دوباره بزنید.
برای استخر و ساحل، یک ضد آفتاب بدن مقاوم در برابر آب انتخاب کنید و قبل از رفتن به آب بگذارید روی پوست بنشیند.
طبق راهنمای سازمان غذا و داروی آمریکا درباره ضد آفتاب، ضد آفتابی که روی آن «مقاوم در برابر آب» (Water Resistant) نوشته شده، باید روی برچسب بگوید در شنا یا تعریق ۴۰ دقیقه مؤثر می‌ماند یا ۸۰ دقیقه. همین راهنما تأکید میکند هیچ ضد آفتابی کاملاً ضد آب نیست و همه بالاخره پاک می‌شوند.
پس این عدد سقف زمان در آب است، نه زمان کل روز. بعد از ۴۰ یا ۸۰ دقیقه شنا، یا زودتر اگر بدن را خشک کردید، ضد آفتاب را تمدید کنید. اگر روی بسته فقط «ضد آب» نوشته شده و زمانی نیامده، آن را هم مثل بقیه بعد از شنا تمدید کنید.
نه. عدد SPF بالاتر زمان تمدید ضد آفتاب را عقب نمی‌اندازد. در همان گزارش کلیولند کلینیک آمده است که با SPF بالاتر هم باید با همان برنامه تمدید کرد. بنیاد سرطان پوست هم این باور را که «با SPF ۱۵ می‌شود ۱۵ برابر بیشتر زیر آفتاب ماند» نادرست می‌داند، چون SPF به مقدار پرتوی که به پوست می‌رسد مربوط است، نه به ساعت.
SPF بالاتر فایده خودش را دارد: وقتی ضد آفتاب کمتر از مقدار لازم زده می‌شود، عدد بالاتر بخشی از این کمبود را جبران میکند. مروری که بالاتر به آن اشاره شد، SPF خیلی بالا را هم مثل تمدید زودهنگام راهی می‌داند که کم‌زدن را تا حدی جبران میکند. اما هیچ عددی جای تمدید را نمی‌گیرد.
تمدید درست فقط چند ثانیه بیشتر از یک لایه سرسری وقت می‌گیرد، اما نتیجه‌اش خیلی فرق میکند:
برای تمدید روزانه، ضد آفتاب صورت سبکی انتخاب کنید که روی لایه قبلی گلوله نشود؛ پوست چرب معمولاً با فلوئید یا ژل راحتتر است و پوست خشک با کرم. ترتیب لایه‌ها و مقدار دقیق را در راهنمای ترتیب زدن مرطوب کننده و ضد آفتاب ببینید.
سخت‌ترین قسمت ماجرا همین است. اول اینکه آرایش SPF دار به‌تنهایی کافی نیست: گزارش کلیولند کلینیک درباره ضد آفتاب داخل آرایش به نقل از یک متخصص پوست می‌گوید چون کرم پودر و پنکک را خیلی کمتر از مقدار آزمایش می‌زنیم، احتمالاً فقط حدود نصف SPF روی برچسب را می‌گیریم. پیشنهاد همین منبع این است که زیر آرایش ضد آفتاب SPF ۳۰ زده شود و برای تمدیدهای میان روز از پودرهای ضد آفتاب معدنی کمک گرفته شود.
برای تمدید ضد آفتاب روی آرایش سه روش رایج وجود دارد:
استیک را می‌شود بدون چرب شدن دست و بدون به‌هم ریختن آرایش، با حرکت آرام روی پوست کشید. برای اینکه مقدار کافی بنشیند، هر ناحیه را چند بار بکشید و بعد با نوک انگشت یا اسفنج آرام ضربه بزنید. استیک برای اطراف بینی، گوش‌ها و پشت دست هم راحت است و جای کمی در کیف می‌گیرد.
اسپری لایه نازک و یکدستی روی آرایش می‌نشاند، اما مقدارش را سخت می‌شود اندازه گرفت. روی هر ناحیه چند بار بزنید تا پوست کامل پوشیده شود و بعد صبر کنید خشک شود. برای اینکه وارد چشم و دهان نشود، پلک‌ها را ببندید و چند ثانیه نفس نکشید، یا اسپری را اول در کف دست بزنید و آرام روی پوست ضربه بزنید.
پودرهای ضد آفتاب معدنی هم براقی پوست را می‌گیرند و هم لایه محافظ اضافه می‌کنند؛ برای پوست چرب گزینه راحتی است. پودر را برای تمدید میان روز به کار ببرید و لایه اصلی صبح را با کرم یا فلوئید بزنید؛ منبع بالا هم پودر را برای همین تمدیدها پیشنهاد کرده است.
| شکل ضد آفتاب | مزیت در تمدید | محدودیت |
|---|---|---|
| کرم یا فلوئید | مقدار را راحت می‌شود اندازه گرفت و محافظت مطمئن‌تر است. | روی آرایش ممکن است آن را به‌هم بریزد. |
| استیک | دست چرب نمی‌شود و برای جاهای کوچک و کیف دستی راحت است. | برای رسیدن به مقدار کافی باید چند بار کشیده شود. |
| اسپری | لایه یکدست و سریع روی آرایش می‌نشاند. | مقدار نامعلوم است و باید از ورود به چشم و دهان مراقبت کرد. |
| پودر یا کوشن SPF دار | براقی را می‌گیرد و آرایش را تازه میکند. | فقط برای تمدید مناسب است و جای لایه اصلی را نمی‌گیرد. |
دمای هوا معیار شدت پرتو فرابنفش نیست؛ هوای خنک یا ابری حس آفتاب را کم میکند، اما پرتو فرابنفش را لزوماً نه. برگه اطلاعات سازمان جهانی بهداشت درباره پرتو فرابنفش می‌گوید شدت این پرتو زیر آسمان صاف بیشترین است، اما با وجود ابر هم می‌تواند بالا باشد. سطح‌های بازتابنده مثل آب، شن و برف تازه پرتو را بیشتر می‌کنند و با بالا رفتن ارتفاع، چون هوا رقیق‌تر است و پرتو کمتری را جذب میکند، شدت آن بیشتر می‌شود.
پس در روزهای اسکی و کوه‌پیمایی زمستانی هم زمان تمدید ضد آفتاب همان هر ۲ ساعت است و عرق زیر لباس گرم دلیلی برای تمدید زودتر است. برای اینکه بدانید آن روز چقدر محافظت لازم است، شاخص UV را در برنامه هواشناسی گوشی ببینید؛ سازمان جهانی بهداشت می‌گوید وقتی این شاخص به ۳ یا بیشتر می‌رسد، باید از روش‌های محافظت در برابر آفتاب استفاده کرد. برای اینکه بدانید اصلاً در چه موقعیت‌هایی ضد آفتاب لازم است، راهنمای زمان استفاده از کرم ضد آفتاب را ببینید.
برای کودکان بالای ۶ ماه، زمان تمدید ضد آفتاب همان قاعده بزرگسالان است: هر ۲ ساعت و بعد از هر بار آب‌تنی یا عرق کردن. بچه‌ها در بازی زیاد عرق می‌کنند و صورت و دستشان را مدام پاک می‌کنند؛ پس در روزهای پارک و استخر، تمدید را خودتان پیگیری کنید.
سازمان غذا و داروی آمریکا ضد آفتاب را برای نوزادان زیر ۶ ماه توصیه نمی‌کند. بهترین محافظت برای این سن، دور نگه داشتن از آفتاب، سایه و لباس مناسب است و پیش از زدن ضد آفتاب باید با پزشک مشورت کرد. برای بچه‌های بزرگ‌تر، ضد آفتاب کودکان با فرمول ملایم و ترجیحاً مقاوم در برابر آب انتخاب کنید.
از نگاه داروساز، این بخش اغلب جا می‌افتد. بعضی داروها و فرآورده‌ها پوست را به نور حساس می‌کنند و با آفتاب کم هم ممکن است قرمزی، سوزش یا بثورات ایجاد شود. فهرست سازمان غذا و داروی آمریکا درباره داروها و آفتاب نمونه‌هایی از این گروه‌ها را آورده است:
همه کسانی که این داروها را مصرف می‌کنند واکنش نشان نمی‌دهند. اگر یکی از آن‌ها را مصرف می‌کنید، دارو را خودسرانه قطع نکنید؛ با پزشک یا داروساز مشورت کنید و در این مدت سایه، لباس پوشیده و تمدید منظم ضد آفتاب را جدی‌تر بگیرید.
برای اینکه تمدید یادتان نرود، یک ضد آفتاب کوچک یا استیک در کیف بگذارید و تمدید را به یک کار ثابت روز مثل ناهار یا پایان جلسه گره بزنید. یادآور دوساعته گوشی هم کمک میکند. فهرست کامل‌تر اشتباهات در استفاده از کرم ضد آفتاب را هم در مجله مهتاطب ببینید.
در فضای باز دستکم هر ۲ ساعت یک بار، و بلافاصله بعد از شنا، عرق زیاد یا حوله کشیدن. اگر تمام روز در خانه یا اداره و دور از پنجره هستید، تمدید هر ۴ تا ۶ ساعت کافی است.
معمولاً نه. عرق و چربی را با دستمال تمیز و با ضربه آرام بگیرید و لایه جدید را روی قبلی بزنید. شستن فقط وقتی لازم است که پوست خیلی عرق کرده یا خاکی شده، یا می‌خواهید آرایش را از نو انجام دهید.
اگر دور از پنجره هستید، یک بار تمدید در میانه روز، حدود ۴ تا ۶ ساعت بعد، کافی است. اگر کنار پنجره آفتاب‌گیر می‌نشینید، مثل بیرون هر ۲ ساعت تمدید کنید.
نه. هیچ ضد آفتابی کاملاً ضد آب نیست و همه با آب، عرق و تماس پاک می‌شوند. برچسب مقاوم در برابر آب فقط دوام در آب و عرق را به ۴۰ یا ۸۰ دقیقه می‌رساند و جای تمدید را نمی‌گیرد.
مثل ضد آفتاب بیرنگ، هر ۲ ساعت در فضای باز. اگر آرایش ندارید، لایه جدید را با نوک انگشت و بهصورت ضربهای بزنید تا رنگ یکدست بماند. اگر آرایش دارید، استیک بیرنگ، اسپری یا پودر ضد آفتاب کار را راحتتر میکند.
نه. وقتی آفتاب نیست، پرتو فرابنفش خورشید هم به پوست نمیرسد و تمدید لازم نیست. شب ضد آفتاب را با یک شوینده مناسب از پوست پاک کنید.
زمان تمدید ضد آفتاب را جایی که هستید و کاری که می‌کنید تعیین میکند: بیرون هر ۲ ساعت، کنار پنجره و در ماشین هم هر ۲ ساعت، داخل و دور از پنجره هر ۴ تا ۶ ساعت، و بعد از شنا و عرق همان لحظه. اگر چند ساعت بیرون هستید، یک تمدید زودهنگام در نیم ساعت اول هم اضافه کنید. SPF بالا یا برچسب مقاوم در برابر آب این برنامه را عوض نمی‌کند؛ محافظت واقعی از مقدار کافی و تمدید منظم می‌آید.
