دکتر رویا میرنظامی 
نکروز پوست یعنی بخشی از پوست، و گاهی بافت زیر آن، می‌میرد. این اتفاق بیشتر وقتی رخ می‌دهد که خون و اکسیژن کافی به آن ناحیه نرسد؛ مثلاً بعد از جراحی، تزریق فیلر، فشار طولانی روی پوست یا در زخم‌های دیابتی. عفونت‌های شدید، سوختگی و سرمازدگی هم میتوانند باعث مرگ بافت شوند.
نکروز پوست شایع نیست، اما اگر دیر تشخیص داده شود، ممکن است جای زخم دائمی بگذارد یا با عفونتی خطرناک همراه شود. در این مقاله علائم اولیه نکروز پوست، ظاهر آن در مراحل مختلف، علت‌ها، روش‌های درمان و راه‌های پیشگیری را به زبان ساده توضیح می‌دهیم.
پاسخ کوتاه
نکروز پوست یعنی مرگ سلول‌های پوست، که بیشتر به دلیل نرسیدن خون رخ می‌دهد. علائم اولیه آن رنگ‌پریدگی یا سفید شدن پوست، بعد رنگ بنفش، آبی یا خاکستری، درد شدید یا بیحسی و گاهی تاول است. بافتی که کاملاً مرده باشد دوباره زنده نمی‌شود؛ درمان یعنی برداشتن بافت مرده، کنترل عفونت و برگرداندن خون‌رسانی. اگر قرمزی و درد به‌سرعت گسترش پیدا می‌کند و تب دارید، همان روز به اورژانس بروید.
نکروز پوست یعنی مرگ سلول‌های پوست در یک ناحیه مشخص. واژه «نکروز» از زبان یونانی آمده و به معنای «مرده» است. پوست چند لایه دارد و هر لایه برای زنده ماندن به خون‌رسانی مداوم نیاز دارد (برای آشنایی بیشتر با این لایه‌ها، مقاله آناتومی و ساختار پوست را ببینید). اگر این جریان قطع شود، یا عفونت و آسیب شدید به بافت برسد، سلول‌ها در چند ساعت تا چند روز از بین می‌روند.
وقتی بخش بزرگ‌تری از بدن، مثل انگشت یا پا، به دلیل قطع خون‌رسانی دچار مرگ بافت شود، معمولاً به آن قانقاریا (گانگرن) می‌گویند. حالت خطرناک دیگری هم وجود دارد که به آن عفونت نکروزدهنده بافت نرم یا «فاشئیت نکروزان» می‌گویند. در این بیماری نادر، باکتری‌ها به‌سرعت در بافت زیر پوست پخش میشوند و آن را از بین می‌برند. پس هر نکروز پوست عفونت نیست، اما هر عفونتی که سریع پیش برود می‌تواند به نکروز برسد.
خیر. سلولی که کاملاً مرده باشد ترمیم نمی‌شود و هیچ کرم یا دارویی آن را زنده نمی‌کند. اما در ساعت‌های اول، پوستی که خون‌رسانی‌اش کم شده هنوز کاملاً نمرده است. به همین دلیل درمان سریع، مثل حل کردن فیلر یا برگرداندن جریان خون، می‌تواند جلوی گسترش آسیب را بگیرد. بافت مرده هم باید برداشته شود تا پوست سالم زیر آن بتواند ترمیم شود.
علائم اولیه نکروز پوست معمولاً در ناحیه‌ای دیده میشود که اخیراً جراحی، تزریق یا زخم داشته است. این نشانهها را جدی بگیرید:
بسیاری از افراد این نشانهها را با یک التهاب پوست ساده اشتباه می‌گیرند و وقتی تشخیص نکروز را می‌شنوند، تعجب می‌کنند. اگر تغییر رنگ پوست با درد رو به افزایش همراه است، منتظر نمانید تا خودش خوب شود.
اگر دنبال عکس نکروز پوست هستید، بدانید ظاهر آن در هر مرحله فرق می‌کند. جدول زیر تغییرات معمول را نشان می‌دهد. این زمان‌بندی در گزارش‌های مربوط به بسته شدن رگ بعد از تزریق فیلر آمده است. بعد از جراحی یا در زخم‌های مزمن، همین مراحل ممکن است کندتر و طی چند روز پیش برود.
| زمان | ظاهر پوست | چه باید کرد |
|---|---|---|
| شروع (چند دقیقه) | سفید یا رنگ‌پریده شدن ناگهانی، همراه با درد | همان لحظه به پزشک معالج یا اورژانس خبر دهید |
| چند دقیقه تا چند ساعت | لکه‌های قرمز تا بنفش توری‌شکل؛ سپس رنگ آبی یا خاکستری تیره | معطل نکنید؛ درمان در این مرحله بیشترین اثر را دارد |
| چند روز | تورم، تاول، جوش‌های چرکی کوچک، زخم باز یا ترشح | بررسی پزشک برای عفونت و پانسمان تخصصی |
| چند روز تا چند هفته | دلمه سیاه و خشک، سپس ترمیم آهسته از لبه‌های زخم | برداشتن بافت مرده زیر نظر پزشک و مراقبت از جای زخم |
کمی کبودی و تورم بعد از جراحی طبیعی است و نباید شما را نگران کند. فرق آن با نکروز در روند تغییرات است:
| ویژگی | کبودی عادی | نشانه هشدار نکروز |
|---|---|---|
| رنگ | بنفش یا آبی که کم‌کم سبز و زرد میشود | سفید، خاکستری، بنفش تیره یا سیاه که روشن نمی‌شود |
| درد | روزبه‌روز کمتر میشود | بیشتر میشود یا ناحیه بی‌حس میشود |
| روند | طی چند روز تا چند هفته کم‌رنگ میشود | بزرگ‌تر میشود، تاول یا زخم می‌دهد یا ترشح بدبو دارد |
برای آشنایی با مراقبت‌های معمول، مقاله کبودی بعد از جراحی را بخوانید.
چه زمانی باید فوراً به اورژانس بروید؟
طبق مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC)، این نشانهها ممکن است علامت عفونت نکروزدهنده باشند:
این عفونت نادر است، اما حتی با درمان، تا یک نفر از هر پنج بیمار جان خود را از دست می‌دهد. در این شرایط خودسرانه آنتی‌بیوتیک مصرف نکنید و مستقیم به نزدیک‌ترین مرکز درمانی بروید.
در بیشتر موارد، علت نکروز پوست کم شدن یا قطع خون‌رسانی است. شایع‌ترین علت‌ها این‌ها هستند:
اگر یکی از شرایط زیر را دارید، بعد از هر زخم، جراحی یا تزریق باید بیشتر مراقب باشید:
نکروز پوست پا معمولاً از انگشت‌ها، پاشنه یا لبه زخم‌های دیابتی شروع میشود. در دیابت، آسیب عصب باعث میشود فرد زخم کوچک را حس نکند. آسیب رگ‌ها هم ترمیم را کند می‌کند. مقاله زخم پای دیابتی راه‌های پیشگیری را کامل توضیح داده است. در عکس نکروز پوست پا، معمولاً نوک انگشت یا لبه زخم ابتدا کبود یا بنفش و بعد سیاه و خشک دیده میشود. در دست هم سرمازدگی، آسیب شدید و مشکلات گردش خون بیشتر انگشت‌ها را درگیر می‌کنند.
نکروز پوست از عوارض نادر جراحی است. در جراحی، پوست بریده یا از بافت زیرش جدا میشود و بعضی رگ‌های کوچک آسیب می‌بینند. معمولاً رگ‌های باقی‌مانده خون کافی می‌رسانند و بدن خیلی زود خودش را با شرایط تازه تطبیق می‌دهد. اما اگر لبه زخم تحت کشش زیاد باشد، یا سیگار، دیابت و چاقی جریان خون را ضعیف کرده باشند، لبه‌های پوست ممکن است بمیرند.
سیگار یکی از مهم‌ترین عوامل خطر قابل پیشگیری است. نیکوتین رگ‌های خونی را تنگ می‌کند و رسیدن اکسیژن به پوست را کم می‌کند. در یک مطالعه درباره سیگار و نکروز فلپ و پیوند پوست، بیماران از میان ۹۱۶ مورد جراحی انتخاب شدند. کسانی که روزی یک پاکت یا بیشتر سیگار می‌کشیدند، حدود ۳ برابر بیشتر از افراد غیرسیگاری دچار نکروز شدند. فلپ یعنی جابه‌جا کردن تکه‌ای از پوست همراه با رگ‌های خودش.
طبق انجمن جراحان پلاستیک آمریکا (ASPS)، مصرف نیکوتین ممکن است باعث از دست رفتن پوست گونه، نوک سینه یا شکم شود. این خطر در لیفت صورت، لیفت یا کوچک کردن سینه و جراحی زیبایی شکم مطرح است. این انجمن توصیه می‌کند سیگار و هر محصول نیکوتین‌دار را ۳ تا ۶ هفته قبل و ۳ تا ۶ هفته بعد از جراحی کنار بگذارید.
در ابدومینوپلاستی (جراحی زیبایی شکم)، پوست شکم در سطح وسیعی از زیر جدا و کشیده میشود؛ به همین دلیل لبه‌های پوست نزدیک خط برش در برابر کمبود خون حساس‌اند. اگر بعد از این جراحی یا هر جراحی دیگری روی شکم، مثل سزارین، پوست کنار بخیه تیره یا بی‌حس شد، همان روز به جراح خبر دهید. ترشح بدبو از زخم هم نشانه هشدار است.
در لیفت صورت، جراحی بینی و حتی کاشت مو هم نکروز گزارش شده، اما نادر است. سیگار، تورم شدید و پانسمان یا چسبی که بیش از حد سفت بسته شده، از عواملی هستند که خون‌رسانی پوست را در روزهای اول کم می‌کنند. هر تغییر رنگ تیره یا درد رو به افزایش را همان روز به جراح اطلاع دهید.
فیلرها یا پرکننده‌های پوستی، که رایج‌ترین آن‌ها هیالورونیک اسید است، برای حجم دادن به گونه، لب و چین‌های صورت تزریق میشوند. عوارض جدی آن‌ها نادر است، اما اگر فیلر وارد رگ شود یا رگ را از بیرون تحت فشار بگذارد، جریان خون قطع میشود و ممکن است نکروز صورت ایجاد شود.
در مقاله‌ای درباره مدیریت بسته شدن رگ بعد از تزریق‌های زیبایی، چند ناحیه پرخطر معرفی شده است: بین ابروها، نوک و کناره‌های بینی و چین کنار بینی تا لب (خط خنده). رگ‌های این نواحی راه جایگزین کمی برای رساندن خون دارند. نشانهها معمولاً به این ترتیب ظاهر میشوند:
نکروز گونه و نکروز بینی بعد از فیلر معمولاً با همین الگو شروع میشود. اگر بعد از تزریق ژل لب یا گونه این علائم را دیدید، همان لحظه به پزشک تزریق‌کننده یا نزدیک‌ترین مرکز درمانی خبر دهید. برای فیلرهای هیالورونیک اسید دارویی به نام هیالورونیداز وجود دارد که فیلر را حل می‌کند. پزشک باید آن را هرچه زودتر تزریق کند و گاهی چند بار تکرار کند، چون در این عارضه زمان تعیین‌کننده است. فیلرهایی که از جنس هیالورونیک اسید نیستند، چنین پادزهری ندارند.
نکروز جای آمپول عارضه‌ای نادر بعد از تزریق عضلانی است که به آن سندرم نیکولاو می‌گویند. در گزارش سه بیمار مبتلا به سندرم نیکولاو، داروهای دیکلوفناک، کتوپروفن و پتیدین به‌صورت عضلانی تزریق شده بود. ابتدا محل تزریق درد گرفت، سپس قرمزی و لکه کبود توری‌شکل ظاهر شد. در نهایت پوست، چربی و عضله باسن دچار نکروز شد. در یکی از این بیماران، زخم به اندازه ۶ در ۹ سانتی‌متر رسید. هر سه بیمار با برداشتن بافت مرده و ترمیم جراحی بهبود یافتند.
اگر بعد از تزریق آمپول، درد محل تزریق به‌جای کم شدن بیشتر شد یا پوست آن ناحیه کبود و سفت شد، به پزشک مراجعه کنید.
درمان نکروز پوست به علت، وسعت و وجود عفونت بستگی دارد و باید زیر نظر پزشک انجام شود. هدف درمان سه چیز است: برداشتن بافت مرده، کنترل عفونت و رساندن دوباره خون به ناحیه.
بافت مرده محل مناسبی برای رشد باکتری‌هاست و جلوی ترمیم را می‌گیرد. به برداشتن آن دبریدمان می‌گویند. پزشک بسته به اندازه و عمق زخم یکی از این روش‌ها را انتخاب می‌کند:
گاهی چند روش با هم یا چند بار پشت سر هم لازم است. در زخم‌های عمیق، بعد از ترمیم معمولاً جای زخم باقی میماند.
درمان دارویی نکروز پوست بیشتر برای کنترل عفونت و جلوگیری از گسترش آسیب است، نه زنده کردن بافت مرده:
نکته داروساز
پمادی وجود ندارد که بافت نکروزشده را زنده کند. کرم‌های ترمیم‌کننده معمولی و کرم‌های جای زخم برای زخم باز نکروزی ساخته نشده‌اند و نباید بدون نظر پزشک روی آن استفاده شوند. خمیر نیتروگلیسیرین که قبلاً برای نکروز بعد از فیلر استفاده می‌شد، در منابع جدید دیگر توصیه نمی‌شود. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک هم مراجعه به پزشک را عقب می‌اندازد، در حالی که در عفونت‌های شدید هر ساعت مهم است.
بعد از برداشتن بافت مرده، پانسمان مرطوب یا مخصوص از زخم محافظت می‌کند و به ترمیم آن کمک می‌کند. در زخم‌های بزرگ و عمیق، پزشک ممکن است از درمان با فشار منفی (وکیوم) استفاده کند. در این روش، دستگاهی با مکش ملایم ترشحات زخم را خارج می‌کند و به پر شدن زخم با بافت تازه کمک می‌کند. در یکی از بیماران سندرم نیکولاو که بالاتر گفتیم، چند جلسه از همین درمان به کنترل عفونت و پر شدن زخم کمک کرد.
عسل طبی هم یکی از پانسمان‌هایی است که درباره‌اش تحقیق شده است. در مرور کاکرین درباره عسل برای درمان زخم، پانسمان عسل سوختگی‌های درجه دو را به‌طور متوسط حدود ۴٫۷ روز زودتر از پانسمان‌های معمولی ترمیم کرد. زخم‌های عفونی بعد از جراحی هم با عسل سریع‌تر از شست‌وشو با ضدعفونی‌کننده و گاز بهبود یافتند. برای بیشتر زخم‌های دیگر، شواهد کافی نیست. منظور عسل استریل و مخصوص زخم است، نه عسل خوراکی. درباره تأثیر عسل بر درمان زخم دیابتی هم مقاله جداگانه‌ای داریم.
در این روش، بیمار در محفظه‌ای با فشار بالا اکسیژن خالص تنفس می‌کند تا اکسیژن بیشتری در خون حل شود و به بافت‌های آسیب‌دیده برسد. این روش برای برخی زخم‌های مزمن و قانقاریا استفاده میشود، اما شواهد آن برای نکروز بعد از اقدامات زیبایی محدود است.
اگر بخش بزرگی از پوست از بین رفته باشد، بعد از تمیز شدن زخم ممکن است پیوند پوست یا فلپ لازم شود. اگر علت نکروز تنگی یا بسته شدن رگ باشد، جراحی برای برگرداندن جریان خون هم بخشی از درمان است. در قانقاریای شدید، گاهی برای حفظ جان بیمار قطع عضو لازم میشود.
طبق راهنمای CDC برای پیشگیری از کزاز در زخم‌ها، در زخم آلوده یا عمیق سابقه واکسن کزاز بررسی میشود. اگر از آخرین واکسن شما ۵ سال یا بیشتر گذشته یا سابقه آن را نمی‌دانید، پزشک واکسن کزاز را تجویز می‌کند.
نکروز پوست درمان خانگی ندارد، اما مراقبت درست در خانه به درمان پزشک کمک می‌کند:
بعد از نکروز، به‌خصوص اگر بافت عمیق درگیر شده باشد، معمولاً جای زخم باقی میماند. مراقبت از جای زخم فقط وقتی شروع میشود که زخم کاملاً بسته شده باشد و پزشک اجازه بدهد.
ژل‌ها و ورقه‌های سیلیکونی از رایج‌ترین روش‌ها برای نرم‌تر و صاف‌تر شدن جای زخم برجسته‌اند. با این حال، مرور کاکرین درباره ورقه‌های ژل سیلیکونی قطعیت شواهد آن‌ها را کم یا بسیار کم دانسته است. طبق این مرور، این ورقه‌ها ممکن است ظاهر جای زخم را کمی بهتر و درد آن را کمتر کنند. اگر جای زخم برجسته و گوشت‌اضافه شد، مقاله کرم برای از بین بردن گوشت اضافه روش‌های درمان را توضیح می‌دهد.
برای ناحیه‌های حساس صورت، راهنمای کرم ترمیم کننده جای بخیه بینی و مقاله کرم ترمیم کننده مخصوص جراحی پلک را هم ببینید. انواع ترمیم کننده پوست هم در داروخانه آنلاین مهتاطب موجود است؛ پیش از خرید، با داروساز مشورت کنید.
ژل سیلیکونی ضد اسکار سیکالدرم
ژل سیلیکونی ایرانی در تیوپ ۱۵ میلی‌لیتری، برای مراقبت از جای زخم‌های جراحی، ضربه و سوختگی و جای زخم‌های برجسته. فقط روی زخمی که کاملاً بسته شده و با نظر پزشک استفاده شود.
ژل سیلیکونی ضد اسکار سیکالدرمهمه موارد نکروز قابل پیشگیری نیستند، اما این کارها خطر را کم می‌کنند.
انتخاب پزشک به محل و علت نکروز بستگی دارد:
بعد از تزریق فیلر، نشانهها معمولاً در همان دقیقهها یا چند ساعت اول شروع میشوند. بعد از جراحی، تغییر رنگ لبه زخم ممکن است در روزهای بعد از عمل ظاهر شود. هر تغییر رنگ تیره، درد رو به افزایش یا بیحسی را همان روز به پزشک اطلاع دهید.
خطر نکروز پوست به علت و وسعت آن بستگی دارد. نکروز کوچک ممکن است فقط جای زخم بگذارد، اما نکروزی که با عفونت سریع و شدید همراه باشد، مثل فاشئیت نکروزان، می‌تواند کشنده باشد و درمان بیمارستانی فوری لازم دارد.
بله، اما درمان یعنی برداشتن بافت مرده، کنترل عفونت و کمک به ترمیم پوست سالم؛ بافتی که کاملاً مرده دوباره زنده نمی‌شود. هرچه درمان زودتر شروع شود، آسیب کمتر میشود.
اگر فقط لایه سطحی آسیب دیده باشد، ممکن است جای زخم کمرنگی بماند. در نکروز عمیق، جای زخم معمولاً دائمی است، اما ژلهای سیلیکونی، لیزر یا جراحی ترمیمی میتوانند ظاهر آن را بهتر کنند.
پمادی که بافت مرده را زنده کند وجود ندارد. پزشک ممکن است برای جدا کردن بافت مرده، ژل یا پماد آنزیمی یا پانسمان مخصوص تجویز کند، اما انتخاب و روش استفاده از آن باید زیر نظر او باشد.
مشاوره با داروساز مهتاطب
مشاوره پوست و مو به‌صورت چت در واتساپ و تلگرام: ۰۹۳۵۸۳۴۳۶۱۲
مشاوره تلفنی: ۰۲۱۶۵۳۸۹۶۹۳
مشاوران پوست و مو و پزشکان داروساز داروخانه مهتاطب آماده پاسخ‌گویی و راهنمایی شما هستند.
محتوای این صفحه توسط دکتر رویا میرنظامی، داروساز، از نظر علمی بازبینی شده است. آخرین به‌روزرسانی: ۳ آبان ۱۴۰۵
