دکتر رویا میرنظامی 
بازبینی و تأیید علمی: دکتر رویا میرنظامی، داروساز
آخرین به‌روزرسانی: ۳۰ مهر ۱۴۰۵
این مطلب جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای تشخیص دقیق و انتخاب درمان مناسب، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
شاید نقطه ریزی را لای موی فرزندتان دیده‌اید که حرکت میکند، یا صبح با چند جوش قرمز و خارشدار از خواب بیدار شده‌اید. بدن ما واقعاً میزبان موجودات ریز زیادی است؛ اما این ادعای قدیمی که «۹۰ درصد سلول‌های بدن مال ما نیست» دیگر درست نیست. بر اساس یک برآورد پژوهشی تازه‌تر، در بدن یک انسان بالغ حدود ۳۸ هزار میلیارد باکتری و حدود ۳۰ هزار میلیارد سلول انسانی وجود دارد؛ یعنی تعداد این دو تقریباً برابر است. این باکتریها هم حشره نیستند و بیشترشان بی‌آزارند.
در این راهنما سراغ حشرات بدن انسان می‌رویم؛ یعنی موجوداتی که واقعاً روی پوست و مو زندگی میکنند یا برای تغذیه به آن می‌چسبند: هر کدام چه شکلی است، روی کدام قسمت بدن پیدا میشود، با چه چیزهایی اشتباه گرفته میشود و چه زمانی خطرناک است. یک نکته را هم از اول بدانید: کنه و هیره (مایت) هشت پا دارند و از خانواده عنکبوتیان‌اند، نه حشرات؛ اما چون مردم آنها را هم «حشره» صدا میکنند، در کنار حشرات انگلی واقعی بررسی‌شان کرده‌ایم. اگر دنبال تصویر کامل‌تری از انواع انگل‌های پوستی هستید، آن مطلب را هم ببینید.
حشرات بدن انسان را بهتر است بر اساس جایی که پیدا میشوند بشناسید، نه فقط ظاهرشان. بعضی دائم روی بدن هستند (شپش)، بعضی فقط برای خونخوردن می‌آیند و می‌روند (کک و ساس)، بعضی به پوست می‌چسبند (کنه) و بعضی داخل لایه سطحی پوست زندگی میکنند (هیره گال). جدول زیر خلاصه این تفاوت‌هاست:
| موجود | کجای بدن پیدا میشود | ظاهر و اندازه | نشانه اصلی |
|---|---|---|---|
| شپش سر | لای موی سر، پشت گوش و پس گردن | ۲ تا ۳ میلی‌متر، هم‌اندازه دانه کنجد، بی‌بال | خارش سر و رشک چسبیده به ساقه مو |
| شپش بدن | درز لباس و ملافه؛ فقط برای تغذیه روی پوست می‌آید | شبیه شپش سر | خارش و جوشهای قرمز روی تنه |
| شپش عانه | موی ناحیه تناسلی؛ گاهی مژه، ابرو و ریش | پهن و خرچنگ‌مانند، هم‌اندازه نوک مداد | خارش ناحیه تناسلی |
| کنه | به پوست می‌چسبد؛ بیشتر زیر بغل، پشت گوش، خط مو و کشاله ران | چند میلی‌متر؛ بعد از خونخوردن متورم و بزرگ‌تر میشود | جسم سفتی که به پوست چسبیده و با شستن جدا نمیشود |
| کک | روی حیوان، فرش و مبل؛ برای نیش زدن روی پا میپرد | ریز، تیره و بی‌بال؛ چند ده سانتی‌متر میپرد | جوشهای ریز خارشدار روی ساق و مچ پا |
| ساس | درز تشک، تخت و مبل؛ شب‌ها نیش می‌زند | ۱ تا ۷ میلی‌متر، پهن و قهوه‌ای مایل به قرمز | نیش‌های ردیفی یا خوشه‌ای و لکه خون روی ملافه |
| هیره گال | داخل لایه سطحی پوست | میکروسکوپی | خارش شدید شبانه و جوش بین انگشتان و چین‌های بدن |
| چیگر | روی پوست تا پایان تغذیه، بیشتر جاهایی که لباس تنگ است | حدود ۰٫۲ میلی‌متر، قرمز یا نارنجی | جوشهای خارشدار دور کمر و بالای جوراب |
| دمودکس | منافذ مو و غدد چربی صورت و مژه | ۰٫۱۵ تا ۰٫۴ میلی‌متر | معمولاً بی‌علامت؛ گاهی قرمزی و پوسته‌ریزی صورت |
| مایت گرد و غبار | روی بدن زندگی نمیکند؛ در تشک، مبل و فرش است | میکروسکوپی | عطسه، آبریزش بینی و تشدید آسم |
خیلی‌ها با دیدن یک نقطه سفید یا یک حشره ریز در خانه نگران شپش میشوند. طبق راهنمای CDC درباره شپش سر، تخم شپش (رشک) را اغلب با شوره، قطره‌های اسپری مو یا خاک اشتباه می‌گیرند. فرق اصلی این است که رشک محکم به ساقه مو چسبیده و معمولاً در فاصله حدود ۶ میلی‌متری پوست سر دیده میشود، اما شوره با یک فوت یا تکان دادن مو جابه‌جا میشود.
اگر هم در خانه حشرات ریز به اندازه نوک سوزن، سیاه یا سفید، می‌بینید، بیشتر آنها جزو حشرات بدن انسان نیستند و اصلاً روی پوست زندگی نمی‌کنند. جدول زیر به شما کمک میکند حدس اولیه درستی بزنید:
| چیزی که می‌بینید | احتمالاً چیست | چطور مطمئن شوید |
|---|---|---|
| ذرات سفید یا کرم‌رنگ چسبیده به ساقه مو، نزدیک پوست سر | رشک (تخم شپش) | با ناخن به‌سختی جدا میشود و با فوت تکان نمی‌خورد |
| پولک‌های سفید که روی شانه و لباس می‌ریزد | شوره سر | آزادانه جابه‌جا میشود و به مو نچسبیده است |
| حشره سفید یا کرم‌رنگ خیلی ریز روی کتاب، قفسه آشپزخانه یا دیوار نمور | شپش کتاب (Psocid) | روی بدن زندگی نمیکند و نیش نمیزند |
| حشره تیره خیلی ریز که میپرد، کنار سینک، در حمام یا خاک گلدان | پادم (Springtail) | بدن نرمی دارد و با فشار انگشت له میشود؛ نیش نمیزند |
| حشره تیره ریز که میپرد و روی ساق پا نیش می‌زند | کک | بدنش سفت است و به‌سختی له میشود؛ معمولاً پای حیوان خانگی در میان است |
| حشره پهن قهوه‌ای یا کم‌رنگ در درز تشک | ساس یا نوزاد ساس | لکه‌های تیره و خون روی ملافه دیده میشود |
| نقطه قرمز یا نارنجی بسیار ریز روی پوست، بعد از راه رفتن در چمن | چیگر | چند ساعت بعد، دور کمر یا بالای جوراب جوشهای خارشدار پیدا میشود |
پادم‌ها طبق دانشگاه مینه‌سوتا برای انسان و حیوان بی‌خطرند و فقط نشانه رطوبت زیاد خانه‌اند. شپش کتاب هم طبق دانشگاه ایالتی آیووا از کپک‌های ریز تغذیه میکند و نمی‌تواند نیش بزند. پس اگر این حشرات را روی دیوار و قفسه می‌بینید و روی بدنتان علامتی نیست، به‌جای شامپو ضد شپش باید سراغ خشک کردن و تهویه خانه بروید.
شپش سر شناخته‌شده‌ترین عضو گروه حشرات بدن انسان است؛ حشرهای ۲ تا ۳ میلی‌متری که فقط روی پوست سر انسان زندگی میکند و از خون آن تغذیه میکند. بیشترین راه انتقال آن تماس مستقیم سر با سر است؛ استفاده مشترک از کلاه، روسری، شانه، حوله یا بالش هم ممکن است آن را منتقل کند، اما کمتر رخ میدهد. خبر خوب این است که شپش سر بیماری منتقل نمیکند و خطر جدی برای سلامت ندارد.
این مشکل بیشتر در کودکان پیش‌دبستانی و دبستانی دیده میشود. یک مرور نظام‌مند روی دانش‌آموزان ابتدایی ایران شیوع شپش سر را حدود ۷٫۴ درصد برآورد کرده است؛ در دختران حدود ۸٫۸ درصد و در پسران حدود ۱٫۶ درصد.
شایع‌ترین نشانه، خارش پوست سر، پشت گوش و پس گردن است. این خارش، واکنش حساسیتی به بزاق شپش است و در اولین آلودگی ممکن است ۴ تا ۶ هفته طول بکشد تا شروع شود؛ پس نبودن خارش یعنی نبودن شپش نیست. برای آشنایی دقیق‌تر با علائم شپش سر، آن راهنما را ببینید.
درمان معمولاً با شامپو، لوسیون یا فوم ضد شپش است که طبق برچسب روی موی خشک یا خیس زده میشود و بعد از زمان مشخص‌شده شسته میشود. بسیاری از محصولات طبق دستور برچسب یک دور دوم هم لازم دارند، چون ممکن است بعضی تخم‌ها از دور اول جان سالم به در ببرند و بعد از تخم‌گشایی دوباره شپش ایجاد کنند. شانه زدن موی خیس با شانه فلزی شپش کنار دارو، شانس موفقیت را بالا می‌برد و برای درمان تخم شپش و رشک تقریباً ضروری است.
برای انتخاب محصول مناسب، مقایسه بهترین شامپو ضد شپش را بخوانید و اگر درمان برای کودک است، حتماً درمان شپش سر کودکان را هم ببینید؛ چون محدودیت سنی محصولات با هم فرق دارد. سم و اسپری حشره‌کش محیطی را هرگز روی سر نزنید و فقط افرادی را درمان کنید که شپش زنده یا رشک تازه دارند.
شپش بدن شکل و اندازه‌ای شبیه شپش سر دارد، اما خانه‌اش روی پوست نیست. طبق اطلاعات CDC درباره شپش بدن، این حشره در درز لباس و ملافه زندگی و تخمگذاری میکند و فقط برای خونخوردن روی پوست می‌آید. بیشتر کسانی را درگیر میکند که به حمام منظم و لباس تمیز دسترسی ندارند؛ مثل افراد بی‌خانمان، آوارگان و بازماندگان جنگ و بلایای طبیعی.
تفاوت مهم شپش بدن با شپش سر این است که می‌تواند بیماری منتقل کند؛ از جمله تیفوس اپیدمیک، تب راجعه و عفونت باکتری بارتونلا کوینتانا (عامل تب خندق). جالب است بدانید بررسی ژنتیکی شپش لباس نشان داده این حشره دست‌کم ۸۳ هزار و شاید ۱۷۰ هزار سال پیش از شپش سر جدا شده است؛ یعنی تقریباً هم‌زمان با رواج پوشیدن لباس.
درمان اصلی شپش بدن دارو نیست، بلکه بهداشت است: حمام کردن و عوض کردن لباس دست‌کم هفته‌ای یک بار، و شستن لباس، ملافه و حوله با آب داغ (حداقل حدود ۵۴ درجه) و خشک کردن با حرارت بالا. گاهی پزشک داروی ضد شپش هم تجویز میکند.
این شپش کوتاه، پهن و خرچنگ‌مانند است و اندازه‌اش به نوک مداد می‌رسد. طبق راهنمای CDC درباره شپش عانه، بیشتر به موی ناحیه تناسلی می‌چسبد و کمتر در مژه، ابرو، ریش، زیر بغل و موی سینه دیده میشود. راه اصلی انتقال آن تماس نزدیک و جنسی است و گاهی از راه لباس، ملافه یا حوله مشترک هم منتقل میشود. اگر شپش عانه دارید، پزشک ممکن است آزمایش سایر عفونت‌های آمیزشی را هم پیشنهاد کند.
اگر حشرهای را دیدید که به پوست چسبیده و با شستن و تکان دادن جدا نمیشود، به احتمال زیاد کنه است. کنه از خانواده عنکبوتیان است، هشت پا دارد و قسمت دهانی‌اش را در پوست فرو میکند تا خون بخورد. در گویش مازندرانی به این موجود خون‌خوار «چمیک» هم می‌گویند. کنه بیشتر در مرتع، جنگل، طویله و تماس با دام و حیوانات به بدن می‌رسد.
«کنه در سر انسان» معمولاً در خط رویش مو، پشت گوش یا پس گردن پیدا میشود؛ جاهایی که کمتر دیده میشوند. CDC توصیه میکند بعد از بازگشت از طبیعت، زیر بغل، داخل و اطراف گوش، ناف، پشت زانو، خط مو، کشاله ران و دور کمر را با آینه بررسی کنید. گزش کنه اغلب بی‌درد است و خیلی‌ها فقط وقتی متوجه آن میشوند که خود کنه را ببینند.
در میان حشرات بدن انسان، کنه از نظر انتقال بیماری از بقیه مهم‌تر است. خطر اصلی آن بیماری‌هایی است که منتقل میکند؛ مثل بیماری لایم و بابزیوز. در ایران مهم‌ترین آنها تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو است که از راه گزش کنه یا تماس با خون و بافت دام آلوده هنگام ذبح منتقل میشود. طبق سازمان جهانی بهداشت، علائم این بیماری معمولاً ۱ تا ۳ روز بعد از گزش کنه (حداکثر ۹ روز) با تب ناگهانی و درد عضلانی شروع میشود و مرگ‌ومیر آن بین ۱۰ تا ۴۰ درصد است. افزایش موارد این بیماری در تابستان‌های ایران هم گزارش شده است.
طبق روش توصیه‌شده CDC برای جدا کردن کنه، این مراحل را انجام دهید:
CDC برای پوست، دافع‌های حاوی DEET، پیکاریدین یا IR3535 را پیشنهاد میکند و برای لباس، کفش و وسایل کمپ، محصولات حاوی پرمترین ۰٫۵ درصد را. پرمترین برای لباس است، نه پوست. بعد از بازگشت از طبیعت، دوش گرفتن تا دو ساعت و بررسی کامل بدن، احتمال بیماری‌های منتقله از کنه را کم میکند.
کک حشرهای ریز، تیره، بی‌بال و پهلوپهن است که می‌تواند بیش از ۳۰ سانتی‌متر بپرد. طبق کلیولند کلینیک، گونه‌هایی که سگ و گربه را آزار می‌دهند روی انسان زندگی نمی‌کنند؛ در فرش، مبل، رختخواب و درز کف پنهان میشوند و وقتی حیوانی در دسترس نباشد، انسان را نیش می‌زنند. به همین دلیل نیش کک بیشتر روی پا، ساق و مچ دیده میشود و بالای زانو کمتر است، مگر این‌که روی زمین یا تخت آلوده نشسته یا خوابیده باشید.
پس «کک در موی سر انسان» بیشتر یک نگرانی است تا واقعیت: کک ممکن است برای نیش زدن روی هر جای بدن بپرد، اما در مو ماندگار نمیشود و تخم نمی‌گذارد. اگر در موی سر چیزی ریز و چسبیده می‌بینید، احتمال شپش بیشتر است. ککِ گربه البته بی‌خطر هم نیست؛ طبق اطلاعات CDC درباره کک می‌تواند تیفوس موشی و بیماری خراش گربه را منتقل کند.
نیش کک معمولاً بدون درمان پزشکی در چند روز کم میشود. محل نیش را بشویید، یک کیسه یخ پیچیده در حوله را دست‌کم ۱۰ دقیقه روی آن بگذارید و از کرم ضد خارش کمک بگیرید. راه حل اصلی اما درمان منبع است: درمان ضد کک حیوان خانگی با نظر دامپزشک، جاروبرقی کشیدن مرتب فرش و مبل، و شستن جای خواب حیوان.
کک چیگو (Tunga penetrans) با چیگر فرق دارد. این کک ماده، به‌خصوص در پوست پا فرو می‌رود و همان‌جا با رشد تخم‌هایش بزرگ میشود. طبق سازمان جهانی بهداشت درباره کک ماسه، حدود ۹۹ درصد ضایعات آن روی پا است و بیماری در مناطق گرمسیری کارائیب، آمریکای جنوبی و آفریقای زیر صحرا دیده میشود؛ پس در ایران بومی نیست و بیشتر مسافران این مناطق را درگیر میکند.
عفونت ثانویه باکتریایی شایع‌ترین عارضه است و در موارد شدید ممکن است به مسمومیت خون، کزاز یا قانقاریا برسد. زخم مزمن، افتادن ناخن و نکروز پوست (مرگ بافت) از عوارض طولانی‌مدت آن است. اگر بعد از سفر به این مناطق، ضایعه دردناک یا خارش‌داری روی پا دیدید، خودتان آن را دستکاری نکنید و به پزشک مراجعه کنید.
ساس حشرهای پهن، بی‌بال و قهوه‌ای مایل به قرمز است که طبق CDC ۱ تا ۷ میلی‌متر طول دارد؛ پس برخلاف تصور رایج، میکروسکوپی نیست و با چشم دیده میشود. ساس شب‌ها در خواب نیش می‌زند و چون بزاقش بیحسکننده است، معمولاً گزشش را حس نمی‌کنید. جای نیش ممکن است تا ۱۴ روز بعد ظاهر شود. خبر خوب این است که ساس ناقل بیماری شناخته نمیشود، هرچند خارش و بی‌خوابی زیادی می‌آورد.
ساس روی بدن یا در موی سر زندگی نمیکند. همان‌طور که مرور علمی منتشرشده درباره ساس توضیح میدهد، این حشره بعد از خونخوردن به مخفیگاهش در درز تشک، قاب تخت، تاج تخت و شکاف‌های دیوار برمی‌گردد. لکه‌های ریز خون و نقطه‌های قهوه‌ای (فضله) روی ملافه از نشانه‌های وجود ساس است.
طبق توصیه‌های NHS برای نیش ساس، نیش‌ها معمولاً ظرف یک هفته خودبه‌خود خوب میشوند. کمپرس خنک، تمیز نگه داشتن پوست و نخاراندن کمک میکند. داروساز ممکن است کرم کورتون ضعیف مثل هیدروکورتیزون پیشنهاد کند؛ برای کودکان زیر ۱۰ سال و در بارداری اول با پزشک مشورت کنید. برای از بین بردن خود ساس، ملافه و لباس‌ها را در ۶۰ درجه بشویید و دست‌کم ۳۰ دقیقه با حرارت بالا خشک کنید؛ اما ریشه‌کنی کامل معمولاً به شرکت کنترل آفات نیاز دارد.
گال (جرب یا گری؛ برخی آن را «گبل» هم جست‌وجو میکنند) را هیره‌ای میکروسکوپی به نام سارکوپتس اسکابیئی (Sarcoptes scabiei) ایجاد میکند. طبق راهنمای CDC درباره گال، این هیره در لایه سطحی پوست تونل می‌زند، همان‌جا زندگی و تخمگذاری میکند و نشانه اصلی‌اش خارش شدیدی است که شب‌ها بدتر میشود، همراه با جوشهای ریز شبیه آکنه.
جوش‌ها بیشتر بین انگشتان، چین مچ، آرنج، زانو و زیر بغل، دور کمر، باسن، نوک سینه و ناحیه تناسلی دیده میشوند. در نوزادان و کودکان کوچک ممکن است سر، صورت، گردن، کف دست و کف پا هم درگیر شود. گال بیشتر با تماس طولانی پوست با پوست منتقل میشود و در جاهای شلوغ مثل خانه سالمندان، مهدکودک، زندان و خوابگاه سریع پخش میشود. علائم در اولین ابتلا چند هفته بعد ظاهر میشود و فرد در همین مدت هم می‌تواند بیماری را منتقل کند.
درمان گال دارویی و با تجویز پزشک است؛ معمولاً کرم پرمترین ۵ درصد که طبق دستور پزشک روی تمام بدن زده میشود، یا داروی خوراکی. همه اعضای خانواده و افراد در تماس نزدیک باید هم‌زمان درمان شوند، حتی اگر علامتی ندارند. ملافه، لباس و حوله را با آب بالای ۵۰ درجه بشویید یا وسایلی را که شستنی نیستند چند روز در کیسه پلاستیکی دربسته بگذارید. خارش ممکن است ۲ تا ۴ هفته بعد از درمان هم ادامه داشته باشد و این لزوماً به معنای شکست درمان نیست. جزئیات بیشتر را در مطلب گال چیست و چگونه از بین می‌رود بخوانید.
چیگر مرحله لاروی نوعی هیره از خانواده ترومبیکولیده (Trombiculidae) است و حدود ۰٫۲ میلی‌متر طول دارد؛ زیر ذره‌بین قرمز، نارنجی یا زرد دیده میشود. لارو چیگر از گیاهان و چمن به بدن می‌رسد. برخلاف باور رایج، چیگرها نه پوست را سوراخ میکنند و نه خون می‌خورند؛ پوست را می‌برند، آنزیمی تزریق میکنند که بافت را حل میکند و همان بافت مایع‌شده را می‌مکند.
نیش چیگر بیشتر جاهایی است که لباس به بدن چسبیده: دور کمر، بالای جوراب و پشت زانو. خارش ۱ تا ۳ ساعت بعد شروع میشود، ممکن است تا یک هفته طول بکشد و ترمیم کامل پوست تا دو هفته زمان ببرد. درمان ساده است: هرچه زودتر با آب گرم و صابون دوش بگیرید، لباس‌ها را بشویید و برای خارش از لوسیون کالامین یا کرم ضد خارش کمک بگیرید. اگر بعد از چند روز خارش آزاردهنده ماند یا جای نیش عفونی شد، به پزشک مراجعه کنید.
دمودکس‌ها از معروف‌ترین موجودات میکروسکوپی روی پوست هستند. در یک مطالعه روی نمونه چربی صورت، DNA دمودکس در همه بزرگسالان بالای ۱۸ سال پیدا شد؛ هرچند فقط در حدود ۱۴ درصد از آنها خود هیره با چشم زیر میکروسکوپ دیده شد. پس داشتن دمودکس طبیعی است و به معنای آلودگی یا کثیفی نیست.
طبق درمنت نیوزیلند، دمودکس فولیکولوروم (Demodex folliculorum) ۰٫۳ تا ۰٫۴ میلی‌متر طول دارد و در فولیکول مو، به‌ویژه مژه‌ها، زندگی میکند و گونه کوچک‌تر آن، دمودکس برویس، در غدد چربی کنار مو است. این هیره‌ها روی پیشانی، گونه، کناره‌های بینی و مجرای گوش بیشتر دیده میشوند و در کودکان زیر ۵ سال نادرند. وقتی تعدادشان زیاد شود، ممکن است قرمزی، پوسته‌ریزی، خارش و حساسیت پوست صورت ایجاد کنند و با روزاسه و التهاب لبه پلک هم ارتباط دارند. برای علائم و درمان، مطلب کنه پوستی را ببینید.
مایت‌های گرد و غبار خویشاوندان میکروسکوپی کنه و عنکبوت‌اند و بدون میکروسکوپ دیده نمیشوند. این موجودات روی بدن انسان زندگی نمی‌کنند؛ در تشک، بالش، مبل و فرش، به‌خصوص در هوای گرم و مرطوب، از سلول‌های مرده پوستی که می‌ریزیم تغذیه میکنند.
برخلاف آنچه گاهی گفته میشود، مایت گرد و غبار از مهم‌ترین عوامل حساسیت داخل خانه است. طبق مایو کلینیک، حساسیت به آن علائمی شبیه آلرژی فصلی دارد: عطسه، آبریزش یا گرفتگی بینی و خارش و آبریزش چشم. در بسیاری از افراد آسم را هم تشدید میکند و ممکن است اگزما را بدتر کند. کم کردن گرد و غبار و رطوبت خانه مهم‌ترین قدم برای کنترل آن است.
بعضی مگس‌ها ممکن است روی زخم باز یا پوست تخم بگذارند و لاروشان زیر پوست رشد کند؛ به این حالت میاز می‌گویند. طبق CDC درباره میاز، این مشکل بیشتر در مناطق گرمسیری آمریکای مرکزی و جنوبی، آفریقا و کارائیب دیده میشود، از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود و زخم باز و درمان‌نشده خطر آن را بالا می‌برد. نشانه آن برآمدگی‌ای است که کم‌کم بزرگ میشود و ممکن است حرکت لارو در آن حس شود. پزشک باید لارو را خارج کند؛ خودتان آن را فشار ندهید. پوشاندن زخم‌ها و استفاده از دافع حشرات در سفر به این مناطق، بهترین پیشگیری است.
جست‌وجوی «حشرهای که زیر پوست می‌رود» یکی از رایج‌ترین نگرانی‌هاست. واقعیت این است که از میان حشرات بدن انسان فقط چند مورد واقعاً وارد پوست میشوند:
در بزرگسالان، حشرهای که زیر پوست سر زندگی کند رایج نیست. «حشره زیر پوست سر» معمولاً شپش و رشک، کنه چسبیده به خط مو یا التهاب منافذ مو است؛ هرچند در نوزادان گال ممکن است سر و صورت را هم درگیر کند. اگر جای گزش قرمز، داغ و دردناک شد و قرمزی در حال گسترش بود، به التهاب پوست و عفونت فکر کنید و به پزشک مراجعه کنید.
گاهی فرد مطمئن است چیزی زیر پوستش می‌خزد، اما با وجود بررسی دقیق هیچ حشرهای پیدا نمیشود. به این حالت احساس خزیدن حشره روی پوست (فورمیکیشن) می‌گویند. این احساس کاملاً واقعی به نظر می‌رسد و می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از جمله مصرف یا ترک بعضی داروها و مواد، برخی بیماری‌های عصبی، کم‌خونی، مشکلات تیروئید، کلیه یا کبد و کمبود ویتامین B12 یا فولات. خاراندن و کندن پوست در این حالت زخم ایجاد میکند؛ پس به‌جای امتحان کردن سم و داروهای ضد انگل، به پزشک مراجعه کنید، به‌خصوص اگر این حس بعد از شروع یک داروی تازه پیدا شده است.
اگر دنبال این هستید که چه حشرهای باعث خارش بدن میشود، محل و شکل جوش‌ها بهترین سرنخ برای تشخیص حشرات بدن انسان است. این جدول را با احتیاط به کار ببرید؛ نیش‌ها در افراد مختلف واکنش متفاوتی دارند و تشخیص قطعی با پزشک است.
| عامل | محل رایج | شکل نشانه | زمان و شدت خارش |
|---|---|---|---|
| ساس | صورت، گردن و دست‌ها؛ پوستی که هنگام خواب بیرون است | برجستگی‌های قرمز، ردیفی یا خوشه‌ای | اغلب صبح متوجه می‌شوید؛ گاهی تا ۱۴ روز بعد ظاهر میشود |
| کک | پا، ساق و مچ؛ کمتر بالای زانو | برجستگی ریز، گاهی با هاله رنگی، ردیفی یا خوشه‌ای | معمولاً ظرف چند روز کم میشود |
| شپش سر | پوست سر، پشت گوش و پس گردن | جای خاراندن و رشک روی مو | در اولین ابتلا ممکن است ۴ تا ۶ هفته بعد شروع شود |
| گال | بین انگشتان، مچ، آرنج، زیر بغل، کمر و ناحیه تناسلی | جوشهای ریز و گاهی خطوط باریک تونل | بسیار شدید و بدتر در شب |
| چیگر | دور کمر، بالای جوراب و پشت زانو | جوش قرمز خارشدار | ۱ تا ۳ ساعت بعد شروع و تا یک هفته |
| کنه | هر جای بدن؛ بیشتر چین‌ها و خط مو | خود کنه چسبیده به پوست دیده میشود | گزش اغلب بی‌درد است |
همه خارش‌ها هم کار حشرات نیست. خشکی پوست، حساسیت، اگزما، کهیر و حتی بعضی بیماری‌های داخلی هم خارش می‌دهند؛ اگر حشرهای پیدا نکردید، دلایل خارش پوست را بررسی کنید.
گزش بیشتر حشرات بدن انسان با چند اقدام ساده در خانه آرام میشود:
تنها حشرهای که واقعاً در موی سر انسان زندگی و تخمگذاری میکند شپش سر است. کنه ممکن است به خط رویش مو یا پشت گوش بچسبد و کک فقط برای نیش زدن روی بدن میپرد؛ هیچکدام در مو ماندگار نمیشوند.
خیر. ککی که سگ و گربه را آزار میدهد روی انسان زندگی نمیکند. این حشره در فرش، مبل و جای خواب حیوان پنهان میشود و فقط برای خونخوردن روی بدن میپرد؛ به همین دلیل نیش آن بیشتر روی ساق و مچ پا دیده میشود.
دو احتمال رایجتر است. پادم (Springtail) در جاهای نمور مثل حمام، کنار سینک و خاک گلدان دیده میشود، نرم است و نیش نمیزند. اگر حیوان خانگی دارید و روی ساق پایتان جوشهای ریز خارشدار پیدا شده، احتمال کک بیشتر است.
خیر. موخوره یعنی دوشاخه شدن و شکستن نوک مو بر اثر خشکی، حرارت و آسیب مکانیکی. حشرهای به نام «حشره موخوره» وجود ندارد و نقطه‌های سفید روی ساقه مو را باید از رشک (تخم شپش) تشخیص داد.
پوست پر از گیرندههای لمسی است و موهای ریز بدن هم با کوچکترین حرکت خم میشوند. این گیرندهها پیام را از راه عصبها به مغز میفرستند و ما راه رفتن حشره را حس میکنیم. البته بعضی حشرات مثل ساس هنگام نیش زدن ماده بیحسکننده تزریق میکنند و نیش آنها حس نمیشود.
انگلهایی مثل شپش، کک، ساس و هیره گال فایدهای برای بدن ندارند. اما بیشتر ساکنان میکروسکوپی پوست، یعنی باکتریها، جزو مهمانان طبیعی و بیآزار بدن هستند و حشره به حساب نمیآیند.
یک نکته جالب هم درباره ناف: پروژه بررسی باکتری‌های ناف در ناف ۶۰ نفر بیش از ۲ هزار نوع باکتری پیدا کرد که بیشترشان فقط در تعداد کمی از افراد دیده می‌شدند و چند نوع محدود در اغلب افراد مشترک بودند. این باکتریها حشره نیستند و بخشی از ساکنان طبیعی پوست‌اند.
حشرات بدن انسان را با سه سؤال ساده بهتر می‌شناسید: کجای بدن است؟ روی بدن زندگی میکند یا فقط نیش می‌زند و می‌رود؟ و چه نشانه‌ای به جا گذاشته است؟ شپش سر شایع اما بی‌خطر است، کنه به دلیل بیماری‌هایی مثل تب کریمه کنگو جدی‌تر است، و بسیاری از حشرات ریزی که در خانه می‌بینید اصلاً روی انسان زندگی نمی‌کنند. درمان درست همیشه دو بخش دارد: آرام کردن پوست و از بین بردن منبع آلودگی.
