دکتر رویا میرنظامی 
بیشتر کسانی که در داروخانه «پماد ترتینوئین» می‌خواهند، در واقع دنبال کرم یا ژل ترتینوئین هستند. این دارو از خانواده‌ی رتینوئیدها (ترکیبهای شبیه ویتامین A) است. پزشکان آن را برای جوش، لکهای بعد از جوش و خطوط ریز پوست تجویز می‌کنند.
در این راهنما می‌خوانید پماد ترتینوئین دقیقاً چه میکند و ژل با کرم چه فرقی دارد. روش مصرف، زمان نتیجه، عوارض و هشدارها هم به ترتیب آمده است. پاسخ سؤال‌های پرتکرار دربارهی غلظت «۲۵ درصد»، مصرف در شیردهی و فرق ترتینوئین با ژل ایزوترتینوئین و قرص راکوتان هم همین‌جاست.
پاسخ کوتاه
پماد ترتینوئین (کرم یا ژل ۰٫۰۲۵ و ۰٫۰۵ درصد) یک رتینوئید موضعی است. نوسازی سلول‌های پوست را سریع میکند و منافذ بسته را باز میکند. کاربرد اصلی آن درمان جوش‌های سرسیاه و سرسفید و آکنه‌ی خفیف تا متوسط است. به کمرنگ شدن لکهای بعد از جوش و خطوط ریز هم کمک میکند. شب‌ها به اندازه‌ی یک نخود روی پوست خشک بزنید، روزها ضدآفتاب بزنید و برای دیدن نتیجه ۸ تا ۱۲ هفته صبر کنید. در بارداری از آن استفاده نکنید.
پماد ترتینوئین نامی است که مردم به کرم و ژل ترتینوئین داده‌اند. در داروخانه‌های ایران معمولاً شکل «پماد» (با پایه‌ی چرب) از این دارو وجود ندارد و آنچه می‌خرید کرم، ژل یا لوسیون است. ترتینوئین شکل اسیدی ویتامین A است و طبق راهنمای دارویی مدلاین‌پلاس، با افزایش ساخت سلول‌های جدید و باز کردن منافذ بسته عمل میکند.
کاربردهای رایج آن این‌هاست:
نکته‌ی داروساز: ترتینوئین دارو است، نه کرم آرایشی. غلظت بالاتر یا مقدار بیشتر یعنی تحریک بیشتر، نه نتیجه‌ی سریع‌تر؛ برچسب دارو صریح می‌گوید مصرف زیاد فقط قرمزی و پوسته‌ریزی را زیاد میکند.
جوش وقتی شروع میشود که سلول‌های مرده و چربی، دهانه‌ی فولیکول مو را می‌بندند. ترتینوئین چسبندگی این سلول‌ها را کم میکند و سرعت نوسازی پوست را بالا می‌برد. کومدون‌های موجود (دانه‌های سرسیاه و سرسفید) هم به سطح پوست رانده میشوند تا خالی شوند. به همین دلیل اثرش از دل پوست شروع میشود، نه مثل اسکراب از روی سطح. این لایه برداری پوست ملایم و سلولی است، نه ساینده. همین روند زبری و لکه‌های سطحی را به‌مرور کم میکند و به درمان جوش سر سیاه کمک میکند.
در لکهای بعد از جوش، ترتینوئین علاوه بر تند کردن ریزش سلول‌های رنگدانه‌دار، انتقال رنگدانه به سلول‌های پوست را هم کم میکند؛ این را درم‌نت نیوزیلند توضیح داده است. به همین دلیل درمان لک با ترتینوئین کند ولی پایدار است و چند ماه زمان می‌خواهد.
ماده‌ی مؤثر هر دو یکی است؛ فرق در پایه است. ژل سبک و بدون چربی است، سریع جذب میشود و برای پوست چرب و جوش‌دار مناسبتر است، اما بیشتر خشک میکند. کرم پایه‌ی مرطوب‌تری دارد و پوست خشک یا حساس آن را بهتر تحمل میکند؛ درم‌نت می‌نویسد در میان پایه‌های رتینوئید، کرم کمترین تحریک را دارد. این شکل‌ها در داروخانه‌های ایران رایج‌اند:
| شکل دارویی | غلظت‌های رایج | مناسب برای | نکته |
|---|---|---|---|
| ژل ترتینوئین | ۰٫۰۲۵ و ۰٫۰۵ درصد | پوست چرب و مستعد جوش | زود جذب میشود؛ خشکی و پوسته‌ریزی بیشتر؛ قابل اشتعال است |
| کرم ترتینوئین | ۰٫۰۵ درصد | پوست خشک یا حساس | تحمل بهتر؛ روی پوست خیلی چرب حس سنگینی می‌دهد |
| لوسیون یا محلول ترتینوئین (همان «قطره ترتینوئین») | ۰٫۰۵ درصد | به تشخیص پزشک (مثلاً نواحی پرمو) | رقیق است و راحت پخش میشود؛ فقط با تجویز پزشک |
اگر پوستتان چرب و جوش‌دار است، ژل ۰٫۰۲۵ درصد نقطه‌ی شروع رایجی است. اگر پوستتان خشک است یا زود قرمز میشود، کرم ۰٫۰۵ درصد معمولاً راحت‌تر تحمل میشود. انتخاب نهایی با پزشک یا داروساز است، چون غلظت باید با واکنش پوست شما تنظیم شود.
عبارت‌های «ژل ترتینوئین ۲۵ درصد» و «کرم ترتینوئین ۵ درصد» که زیاد جست‌وجو میشوند، برداشت اشتباهی از عدد روی جعبه هستند. غلظت واقعی ۰٫۰۲۵ درصد (بیست‌وپنج‌هزارم درصد) و ۰٫۰۵ درصد (پنج‌صدم درصد) است؛ یعنی در هر ۱۰۰ گرم ژل فقط ۲۵ یا ۵۰ میلی‌گرم ترتینوئین هست. غلظت ۰٫۱ درصد هم در بعضی کشورها تولید میشود، اما در فهرست محصولات رایج ایران دیده نمی‌شود. اگر روی نسخه عدد «۵ درصد» می‌بینید، از داروساز بپرسید؛ تقریباً همیشه منظور ۰٫۰۵ درصد است.
«ترتینوئین مدیفارم» همان ترتینوئین موضعی است که شرکت کیش مدیفارم تولید میکند. طبق صفحه‌ی رسمی ژل ترتینوئین مدیفارم، این محصول در دو غلظت ۰٫۰۲۵ و ۰٫۰۵ درصد به شکل ژل عرضه میشود. نسخه‌ی کرم ۰٫۰۵ درصد هم دارد. کاربرد، روش مصرف و عوارض آن با بقیه‌ی برندهای ترتینوئین (مثل محصولات داروپخش) فرقی ندارد؛ فقط غلظت برند را با غلظت تجویزشده تطبیق دهید.
روش درست مصرف، نصف موفقیت درمان است. بیشتر مشتری‌هایی که از «جواب نگرفتن» یا «سوختن پوست» گله می‌کنند، یکی از این مراحل را رعایت نکرده‌اند. دستور پزشک همیشه مقدم است؛ این روش استاندارد همان است که راهنمای مصرف کلینیک مایو توصیه میکند:
شروع آرام: انجمن پوست آمریکا در راهنمای مصرف رتینوئیدها توصیه میکند هفته‌های اول یک شب در میان مصرف کنید و وقتی پوست عادت کرد، هر شب. همیشه فقط شب‌ها بزنید و صبح، بعد از شستن صورت، مرطوب‌کننده و ضدآفتاب استفاده کنید.
دو محصول کمکی این دوره: یک کرم مرطوب کننده ساده و بدون عطر برای کنترل خشکی، و یک ضد آفتاب صورت با SPF ۳۰ یا بالاتر برای صبح‌ها. این دو، تحمل هفته‌های اول را خیلی آسان‌تر می‌کنند.
ترتینوئین برای ماندن روی پوست در طول شب ساخته شده است؛ شب بزنید و صبح بشویید. لازم نیست بعد از چند ساعت پاکش کنید و شستن زودتر توصیه نمی‌شود. تنها استثنا تماس اتفاقی با چشم، لب یا داخل بینی است که باید فوراً با آب فراوان شسته شود.
طبق مدلاین‌پلاس، نوبت فراموش‌شده را به محض یادآوری بزنید؛ اما اگر به نوبت بعدی نزدیک شده‌اید، آن را رها کنید. هیچ‌وقت برای جبران، مقدار دو برابر نزنید.
رایج‌ترین اشتباه، قطع دارو در هفته‌ی دوم یا سوم است؛ درست وقتی پوست در سخت‌ترین مرحله است. این جدول خلاصه‌ی چیزی است که منابع علمی برای یک دوره‌ی معمولی پماد ترتینوئین گزارش می‌کنند:
| زمان | چه انتظاری داشته باشید |
|---|---|
| هفته‌ی ۱ تا ۳ | خشکی، قرمزی و پوسته‌ریزی شایع است. جوش‌ها ممکن است موقتاً بیشتر شوند؛ برچسب دارو این را «تشدید ظاهری ضایعات» می‌نامد. |
| هفته‌ی ۲ تا ۶ | اولین بهبود آکنه معمولاً دیده میشود؛ در بعضی افراد بیش از ۶ هفته طول می‌کشد (مدلاین‌پلاس). |
| هفته‌ی ۸ تا ۱۲ | زمان ارزیابی نتیجه. اگر بهبودی نبود، کلینیک مایو توصیه میکند به پزشک مراجعه کنید. |
| ماه ۳ تا ۶ | بهتر شدن خطوط ریز و شروع کمرنگ شدن لکهای بعد از جوش. برای چروک‌های ریز، مدلاین‌پلاس ۳ تا ۴ ماه و گاهی تا ۶ ماه را ذکر میکند. |
| ماه ۶ تا ۱۲ | لکه‌هایی که چند درجه از پوست تیره‌ترند، طبق AAD معمولاً در این بازه محو میشوند؛ به شرط ضدآفتاب روزانه. |
تا چه مدت ادامه بدهیم؟ برای آکنه، پزشک معمولاً بعد از کنترل جوش‌ها، مصرف را با دفعات کمتر ادامه می‌دهد تا جوش‌ها برنگردند؛ راهنمای درمان آکنه‌ی AAD رتینوئید موضعی را داروی مناسبی برای این مرحله‌ی نگهدارنده می‌داند. برای چین‌وچروک، فایده‌ی دارو با قطع مصرف کم‌کم از بین می‌رود. مدت دقیق را پزشک تعیین میکند؛ مصرف طولانی خودسرانه، به‌ویژه بدون ضدآفتاب، منطقی نیست.
ترتینوئین کومدون‌های پنهان زیر پوست را سریع‌تر به سطح می‌آورد؛ در نتیجه جوش‌هایی که به‌هرحال در راه بودند، زودتر و با هم ظاهر میشوند. مدلاین‌پلاس می‌نویسد در ۷ تا ۱۰ روز اول ممکن است پوست قرمز و پوسته‌پوسته شود و جوش‌ها بیشتر به نظر برسند. برچسب رسمی رتین-آ مایکرو هم تأکید میکند این تشدید اولیه، تا وقتی دارو قابل تحمل است، دلیلی برای قطع درمان نیست. اگر بعد از ۸ هفته هنوز جوش‌ها بدتر میشوند یا پوست زخم و تاول دارد، مسئله فراتر از این مرحله است و باید پزشک ببیند.
دربارهی پماد ترتینوئین برای لک باید دو چیز را از هم جدا کرد، چون پاسخ متفاوت است. اگر برنامه‌ی کامل می‌خواهید، راهنمای درمان لک با محصولات ایرانی را هم ببینید.
برای لکهای مقاوم و ملاسما (لک هورمونی)، پزشکان گاهی ترتینوئین را با هیدروکینون و یک کورتون ملایم ترکیب می‌کنند. مرور علمی StatPearls این ترکیب سه‌گانه را مؤثرترین گزینه برای لک بعد از التهاب می‌داند. اما کورتون آن فقط چند هفته و فقط با نسخه مصرف میشود. راهنمای درمان لک صورت گزینه‌های بدون نسخه را هم معرفی میکند.
هشدار: اگر پوست گندمی یا تیره دارید، قرمزی و التهاب شدید ناشی از رتینوئید خودش می‌تواند لکه‌ی تیره‌ی تازه بسازد؛ AAD به همین دلیل توصیه میکند روی پوست ملتهب رتینوئید نزنید. سؤال رایج «ژل ایزوترتینوئین پوستم را لک کرد» هم احتمالاً همین اتفاق است. هر بار پوست ملتهب شد، دفعات مصرف را کم کنید.
این سه اسم در جست‌وجوها مدام با هم قاطی میشوند، در حالی که دو ماده‌ی متفاوت و سه کاربرد متفاوت‌اند:
| دارو | شکل و غلظت | کاربرد | نکته‌ی کلیدی |
|---|---|---|---|
| ترتینوئین موضعی (پماد ترتینوئین) | کرم و ژل ۰٫۰۲۵ و ۰٫۰۵ درصد | آکنه‌ی خفیف تا متوسط، لک بعد از جوش، خطوط ریز | موضوع همین مقاله؛ در داروخانه بدون پیگیری آزمایشگاهی تهیه میشود |
| ایزوترتینوئین موضعی (مثل ژل ایزوتن) | ژل ۰٫۰۵ درصد | آکنه | ایزومر دیگری از همان ویتامین A؛ صفحه‌ی رسمی ژل ایزوتن داروسازی رها آن را ضدآکنه‌ی رتینوئیدی با ۰٫۰۵ گرم ایزوترتینوئین در ۱۰۰ گرم ژل معرفی میکند |
| ایزوترتینوئین خوراکی (قرص راکوتان، آکوتان) | کپسول خوراکی | آکنه‌ی شدید و مقاوم | فقط با نسخه‌ی متخصص؛ طبق راهنمای NHS آزمایش خون و پیشگیری سخت‌گیرانه از بارداری لازم است |
پس «قرص راکوتان» شکل خوراکی ترتینوئین نیست؛ ایزوترتینوئین است و قوانین ایمنی بسیار سخت‌تری دارد. اگر پزشک راکوتان تجویز کرده، مقاله‌ی راکوتان برای جوش را بخوانید. ژل ایزوترتینوئین هم رتینوئید موضعی است و احتیاط‌های مشابهی دارد، اما این دو را بدون نظر پزشک جای هم نگذارید.
ترکیبهای دارویی حاوی ترتینوئین: ژل «آکنومیس» ترکیب کلیندامایسین (آنتی‌بیوتیک) و ترتینوئین است و پزشک آن را برای جوش‌های التهابی تجویز میکند. اما «ترکیب کلوتریمازول و ترتینوئین» که بعضی‌ها جست‌وجو می‌کنند، وجود ندارد: کلوتریمازول ضدقارچ است و نقشی در درمان جوش ندارد و احتمالاً با کلیندامایسین اشتباه گرفته شده است. هیچ کرمی را خودتان با ترتینوئین مخلوط نکنید.
بیشتر عوارض پماد ترتینوئین، پوستی و موقتی‌اند و در هفته‌های اول اوج می‌گیرند. در کارآزمایی ثبت‌شده در برچسب رسمی ژل ترتینوئین ۰٫۰۵ درصد (آترالین)، خشکی پوست در ۱۶ درصد و پوسته‌ریزی در ۱۲ درصد مصرف‌کننده‌ها گزارش شد. سوزش ۸ درصد و قرمزی ۷ درصد بود؛ در گروه دارونما این اعداد ۲ درصد یا کمتر بود.
این عوارض با سه کار کنترل میشوند: کم کردن دفعات مصرف (مثلاً یک شب در میان)، مرطوب‌کننده‌ی ساده بعد از دارو، و حذف هر لایه‌بردار دیگر از برنامه. اگر می‌خواهید عوارض را دقیق‌تر بشناسید، مقاله‌ی عوارض جانبی کرم و ژل ترتینوئین را بخوانید.
مصرف بیش از حد هم عارضه می‌سازد. اگر پزشک «یک شب در میان» گفته و شما هر شب یا دو بار در روز می‌زنید، منتظر پوسته‌ریزی شدید باشید. سوختگی سطحی و لکه‌های تیره‌ی بعد از التهاب هم نتیجه‌ی رایج این کار است. ترتینوئین بیشتر یعنی تحریک بیشتر، نه نتیجه‌ی سریع‌تر.
مدلاین‌پلاس و کلینیک کلیولند توصیه می‌کنند با دیدن این علائم مصرف را قطع کنید و به پزشک مراجعه کنید:
در واکنش آلرژیک، مصرف خودسرانه‌ی قرص ضد حساسیت جای بررسی پزشک را نمی‌گیرد.
بارداری: در بارداری یا هنگام اقدام به بارداری از ترتینوئین موضعی استفاده نکنید. راهنمای درمان آکنه‌ی NHS رتینوئیدهای موضعی را برای بارداری مناسب نمی‌داند. مرکز اطلاعات تراتوژن بریتانیا (UKTIS) می‌نویسد مطالعات بزرگ خطر افزایش‌یافته‌ای نشان نداده‌اند، اما به دلیل چند گزارش موردی، مصرف آن در بارداری توصیه نمی‌شود. اگر حین مصرف باردار شدید، دارو را قطع کنید و به پزشک بگویید؛ طبق بروشور بیماران همین مرکز، قطع ناگهانی آن خطری ندارد.
شیردهی: پایگاه LactMed (کتابخانه‌ی ملی پزشکی آمریکا) ترتینوئین موضعی را کمخطر می‌داند، چون جذب پوستی آن ناچیز است؛ شرطش این است که روی سینه و نوک سینه زده نشود و پوست نوزاد با ناحیه‌ی مصرف تماس نگیرد. با این حال تصمیم نهایی با پزشک است.
کودکان و نوجوانان: ایمنی ترتینوئین برای درمان جوش در کودکان زیر ۱۲ سال ثابت نشده است (برچسب رتین-آ). برای چین‌وچروک هم در افراد زیر ۱۸ سال بررسی نشده است (برچسب رنووا). برای نوجوان‌ها فقط با تجویز پزشک استفاده شود.
آفتاب: پماد ترتینوئین پوست را به آفتاب حساس میکند و پوست زودتر می‌سوزد، به‌خصوص در ۲ تا ۳ هفته‌ی اول. از آفتاب‌گرفتن عمدی و سولاریوم پرهیز کنید و هر روز صبح ضدآفتاب SPF ۳۰ یا بالاتر بزنید، حتی در روزهای ابری. روی پوست مبتلا به آفتاب سوختگی یا اگزما دارو نزنید.
فلوئید ضد آفتاب پاوربرایت SPF50 سیسپرسا
ضدآفتاب با SPF50 برای صبح‌های دوره‌ی مصرف ترتینوئین، وقتی پوست به آفتاب حساس‌تر از همیشه است.
فلوئید ضد آفتاب پاوربرایت SPF50 سیسپرساچند هشدار دیگر که نباید فراموش شود:
خبر خوب این است که جذب ترتینوئین موضعی به خون بسیار کم است؛ برچسب رسمی رتین-آ مایکرو فراهمی زیستی آن را حدود ۱ درصد گزارش میکند و فقط روی پوست آسیب‌دیده یا ملتهب، جذب بالاتر می‌رود.
تداخل‌های پماد ترتینوئین بیشتر «روی پوست» اتفاق می‌افتد: هر چیزی که پوست را خشک یا لایه‌برداری کند، تحریک را چند برابر میکند. طبق مدلاین‌پلاس و برچسب دارو، این‌ها را بدون نظر پزشک هم‌زمان استفاده نکنید:
پزشک یا داروساز را از همه‌ی داروها، حتی مکمل‌ها و کرم‌های آرایشی، مطلع کنید.
پماد ترتینوئین دارو است و باید از داروخانه تهیه شود، نه از فروشنده‌های اینترنتی بی‌نام. پیش از خرید به این نکته‌ها توجه کنید:
برای خرید ژل ترتینوئین یا سایر محصولات درمان جوش می‌توانید به داروخانه اینترنتی مهتاطب مراجعه کنید یا در تلگرام به شماره ۰۹۳۵۸۳۴۳۶۱۲ پیام دهید.
محصولات ضدجوش و ضدلک در مهتاطب
هیچکدام برای همه بهتر نیست. ژل برای پوست چرب و مستعد جوش مناسبتر است، ولی بیشتر خشک میکند؛ کرم را پوست خشک و حساس بهتر تحمل میکند. اگر مطمئن نیستید، پماد ترتینوئین را با غلظت ۰٫۰۲۵ درصد و یک شب در میان شروع کنید و با داروساز مشورت کنید.
تمام شب. آن را قبل از خواب روی پوست خشک بزنید و صبح با شوینده‌ی ملایم بشویید. تا یک ساعت بعد از مصرف، محصول دیگری روی همان ناحیه نزنید.
طبق LactMed، ترتینوئین موضعی به دلیل جذب ناچیز، کمخطر تلقی میشود؛ به شرطی که روی سینه زده نشود و نوزاد با پوست داروزده تماس نگیرد. تصمیم نهایی را با پزشک بگیرید. در بارداری مصرف نکنید.
اگر همان شب یادتان آمد، بزنید. اگر روز بعد یادتان آمد، آن نوبت را رها کنید و شب بعد طبق برنامه ادامه دهید؛ هیچ‌وقت مقدار دو برابر نزنید.
کاربرد ثبتشدهی ژل ایزوترتینوئین (مثل ایزوتن ۰٫۰۵ درصد) ضدآکنه است، نه درمان لک. لکهای بعد از جوش معمولاً با کنترل جوش و ضدآفتاب روزانه کمرنگ میشوند. اگر هدفتان لک است، با پزشک دربارهی ترتینوئین یا ترکیبهای ضدلک مشورت کنید.
چنین ترکیبی در درمان جوش و لک جایی ندارد. کلوتریمازول ضدقارچ است و بی‌دلیل زدن آن روی صورت فقط پوست را حساس‌تر میکند. آنچه پزشکان گاهی با ترتینوئین ترکیب می‌کنند، کلیندامایسین (آنتی‌بیوتیک) یا هیدروکینون است، آن هم با نسخه.
محتوای این صفحه توسط دکتر رویا میرنظامی، داروساز، از نظر علمی بازبینی شده است. آخرین به‌روزرسانی: ۲۲ مهر ۱۴۰۵
سلام وقتتون بخیر من ازاین کرم ترتینوئین استفاده کردم روی شکمم الان یک طرف شکمم احساس ورم کرده وهم این که خیلی قرمز و پوسته پوسته شده
