بازبینی و تأیید علمی: دکتر رویا میرنظامی، داروساز
آخرین به‌روزرسانی: ۱۱ آبان ۱۴۰۵
این مطلب جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای تشخیص دقیق و انتخاب درمان مناسب، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
خیلی از کسانی که پوست چرب یا جوشدار دارند، مرطوب کننده را کنار می‌گذارند؛ چون فکر می‌کنند هر کرمی منافذ را می‌بندد و جوش تازه می‌آورد. توصیه‌هایی مثل «پوست چرب کرم نمی‌خواهد» یا «فقط آبرسان بزن، مرطوب کننده جوش می‌آورد» هم این ترس را بیشتر کرده است. برای همین، سؤال «آیا مرطوب کننده باعث جوش میشود» یکی از نگرانی‌های همیشگی کسانی است که تازه روتین پوستی را شروع کرده‌اند.
پاسخ کوتاه منفی است، ولی جوش زدن بعد از کرم همیشه هم خیالی نیست. پایین‌تر می‌خوانید چه چیزی واقعاً جوش می‌آورد، جوش واقعی را چطور از جوش قارچی و حساسیت تشخیص دهید، برچسب Non-comedogenic چقدر قابل اعتماد است و چه مرطوب کننده‌ای برای پوست جوشدار مناسب‌تر است.
پاسخ سریعآیا مرطوب کننده باعث جوش میشود؟ معمولاً نه. مرطوب کننده‌ای که با نوع پوستتان جور باشد، خودش جوش نمی‌آورد و برای پوست مستعد جوش، به‌خصوص در دوره مصرف داروهای ضد جوش، جزو توصیه‌های متخصصان پوست است.
جوش بعد از کرم وقتی پیش میآید که فرمول برای پوستتان سنگین باشد، منافذ شما را ببندد، پوست را تحریک کند یا بیش از اندازه زده شود. بعضی از این دانه‌ها هم اصلاً آکنه نیستند و ممکن است جوش قارچی، درماتیت اطراف دهان یا حساسیت باشند.
پاسخ علمی به این سؤال که آیا مرطوب کننده باعث جوش میشود، این است: خود مرطوب کردن پوست جوش نمی‌آورد. آکنه از چهار عامل اصلی شکل می‌گیرد: ترشح زیاد چربی، بسته شدن دهانه منافذ با سلول‌های مرده، فعالیت باکتری‌های آکنه و التهاب. مرطوب کننده فقط وقتی در این چرخه نقش پیدا میکند که فرمولش به بسته شدن منافذ شما کمک کند یا پوست را ملتهب کند.
شواهد بالینی هم همین را نشان می‌دهد. در کارآزمایی منتشرشده در Journal of Dermatology روی ۱۰۰ بیمار آکنه‌ای، گروهی که از روز اول کنار ژل آداپالن مرطوب کننده می‌زدند، تعداد کومدون‌ها (جوش‌های سرسیاه و سرسفید) و جوش‌های التهابی‌شان بیشتر نشد. همه افراد این گروه درمان را تا پایان هفته چهارم ادامه دادند؛ در گروهی که از اول مرطوب کننده نمی‌زد، این عدد ۷۰ درصد بود.
آکادمی پوست آمریکا در راهنمای مرطوب کننده برای پوست جوشدار هم می‌گوید مرطوب کننده روزانه کمک میکند پوست داروهای ضد جوش را بهتر تحمل کند. به گفته همین راهنما، در مطالعه‌هایی که برنامه کامل درمان (دارو، شوینده و مرطوب کننده مناسب) داشتند، بیشتر بیماران بین هفته ۴ تا ۸ جوش کمتری داشتند.
پس سؤال درست این نیست که «کرم بزنم یا نه»، بلکه این است که «چه کرمی، چقدر و چطور». بیشتر جوشهایی که به پای کرم مرطوب کننده نوشته میشود، از انتخاب بافت اشتباه، زیاده‌روی یا عادت‌های دیگر روتین میآید.
اگر بعد از شروع یک کرم تازه جوش زده‌اید و از خودتان می‌پرسید آیا مرطوب کننده باعث جوش میشود، معمولاً یکی از این شش علت در کار است. بیشترشان با عوض کردن محصول یا روش استفاده حل میشوند و لازم نیست مرطوب کننده را برای همیشه کنار بگذارید.
کومدون همان منفذ بسته‌شده است؛ اگر دهانه‌اش باز باشد سرسیاه و اگر بسته باشد سرسفید یا جوش ریز زیر پوست دیده میشود. بعضی فرمول‌ها، به‌خصوص کرم‌های غلیظ و پرروغنی که برای پوست خیلی خشک ساخته شده‌اند، در پوست چرب احتمال بسته شدن منافذ را بالا می‌برند.
آکادمی پوست آمریکا به این نوع جوش «آکنه کازمتیکا» می‌گوید؛ جوش‌های ریز و اغلب سرسفید روی گونه، چانه یا پیشانی که ممکن است از چند روز تا ۶ ماه بعد از شروع یک محصول ظاهر شوند. همین فاصله زمانی پیدا کردن مقصر را سخت میکند. اگر بیشتر منافذ باز و سرسیاه دارید، راهنمای درمان جوش سر سیاه هم به شما کمک میکند.
لایه ضخیم‌تر رطوبت بیشتری نمی‌دهد. وقتی روی پوست چرب چند لایه سرم، کرم، ضد آفتاب و کرم پودر روی هم می‌نشیند، پوست سنگین و براق میشود و احتمال بسته شدن منافذ بالا می‌رود. برای پوست چرب معمولاً یک لایه نازک از محصول سبک کافی است و اگر جاهایی خشک‌تر است، فقط همان‌جا را بیشتر کرم بزنید.
اگر صبح‌ها مرطوب کننده و ضد آفتاب را پشت سر هم می‌زنید، ترتیب زدن مرطوب کننده و ضد آفتاب و فاصله بین آن‌ها را هم جدی بگیرید. برای بعضی پوستهای چرب، یک ضد آفتاب سبک که حس رطوبت هم می‌دهد، جای دو محصول را می‌گیرد.
همه برجستگی‌های بعد از کرم جوش نیستند. اگر دانه‌ها با خارش، سوزش، قرمزی یا تورم همراه‌اند، احتمال تحریک یا حساسیت تماسی بیشتر است. عطر، اسانس‌های گیاهی و بعضی نگهدارنده‌ها از عامل‌های شایع این واکنش‌ها هستند. در مقاله مروری درباره ترکیبات مرطوب کنندههای مخصوص آکنه هم لانولین (چربی پشم گوسفند) از علت‌های رایج حساسیت تماسی معرفی شده است.
پوست ملتهب و تحریک‌شده آمادگی بیشتری برای جوش زدن هم دارد. اگر پوستتان زود قرمز میشود یا می‌سوزد، اصول روتین مراقبت از پوست حساس را رعایت کنید و سراغ کرم‌های بدون عطر با فهرست ترکیبات کوتاه بروید.
کرم‌هایی که برای پوست خشک یا اگزمایی ساخته شده‌اند، معمولاً ترکیبات پوشاننده و روغنی بیشتری دارند تا جلوی تبخیر آب را بگیرند. همین ویژگی که برای پوست خشک عالی است، روی پوست چرب و جوشدار میتواند دردسر بسازد. همان مقاله مروری می‌گوید ترکیباتی مثل وازلین، لانولین و روغن معدنی برای پوست مستعد آکنه محدودیت‌هایی دارند و در مرطوب کنندههای مخصوص آکنه کمتر به کار رفته‌اند.
پوست مختلط هم معمولاً یک کرم برای کل صورت نمی‌خواهد. پیشانی، بینی و چانه (ناحیه T) کرم سبک‌تر یا مقدار کمتری لازم دارند و گونه‌ها کمی بیشتر.
گاهی مرطوب کننده فقط چیزی است که به چشم میآید، ولی هم‌زمان شوینده جدید، اسکراب، کرم پودر، روغن مو یا ضد آفتاب تازه هم وارد روتین شده است. آکادمی پوست آمریکا هم در همان راهنمای آکنه کازمتیکا، محصولات مو را کنار لوازم آرایش و مراقبت پوست از عامل‌های احتمالی بسته شدن منافذ می‌داند.
شستن مکرر صورت، شوینده‌های قوی و تونرهای الکلی هم پوست را خشک و تحریک می‌کنند. آکادمی پوست آمریکا در توصیه‌های مراقبت از پوست جوشدار می‌گوید تونرها، قابض‌ها و لایه‌بردارها می‌توانند پوست را خشک کنند و جوش را بدتر نشان دهند. اگر روزی چند بار صورتتان را می‌شویید، بایدها و نبایدهای شستشوی صورت را مرور کنید.
بعضی مرطوب کنندههای «ضد جوش» فقط رطوبت‌رسان نیستند. در همان بررسی روی ۵۲ مرطوب کننده مخصوص آکنه، سالیسیلیک اسید در ۳۵ درصد، بنزوئیل پراکسید در ۱۰ درصد و رتینول در ۸ درصد محصولاتی که ترکیب ضدالتهاب داشتند، دیده شد. این مواد مفیدند، ولی ممکن است اول کار خشکی، پوسته‌ریزی یا تحریک بدهند؛ سالیسیلیک اسید در غلظت ۲ درصد و بیشتر احتمال پوسته‌ریزی بیشتری دارد.
اگر هم‌زمان داروی ضد جوش هم می‌زنید، کرمی که خودش اسید یا رتینول دارد، تحریک را روی هم جمع میکند. در این حالت یک مرطوب کننده ساده و آرام‌کننده انتخاب امن‌تری است.
پیش از اینکه نتیجه بگیرید آیا مرطوب کننده باعث جوش میشود یا نه، به شکل و جای دانه‌ها نگاه کنید. چند مشکل پوستی شبیه جوش‌اند، ولی علت و درمانشان فرق دارد و با عوض کردن کرم خوب نمی‌شوند. برای آشنایی با شکل‌های مختلف آکنه، مقاله آشنایی با انواع جوش را ببینید.
طبق راهنمای درمنت درباره فولیکولیت مالاسزیا، این مشکل به‌صورت دانه‌های ریز، یک‌شکل و خارش‌دار دیده میشود؛ بیشتر روی بالای پشت و سینه و گاهی روی پیشانی، خط رویش مو و چانه. جوش قارچی سرسیاه ندارد. هوای گرم و شرجی، تعریق زیاد، چربی زیاد پوست، مصرف آنتی‌بیوتیک و پوشاندن پوست با کرم‌های نرم‌کننده و ضد آفتاب از عوامل خطرش هستند. درمانش ضدقارچ است و کرم‌های ضد جوش معمولی کمکی نمی‌کنند؛ پس برای تشخیص به پزشک مراجعه کنید.
این مشکل به شکل دانه‌های قرمز ریز و خوشه‌ای دور دهان، کنار بینی یا اطراف چشم ظاهر میشود و اغلب با سوزش، حس کشیدگی، خشکی و پوسته همراه است. در صفحه درماتیت اطراف دهان در درمنت آمده که مصرف کورتون (کرم، اسپری بینی یا استنشاقی) شایع‌ترین عامل مرتبط است و لوازم آرایشی، نرم‌کننده‌های پوشاننده‌ای که بر پایه وازلین یا پارافین‌اند و ضد آفتاب هم در فهرست عوامل خطر قرار دارند. نوار باریک پوست درست کنار لب معمولاً سالم می‌ماند. روی این دانه‌ها خودسرانه کرم کورتون نزنید و به پزشک مراجعه کنید.
قرمزی، خارش، سوزش یا تورم در همان جایی که کرم زده‌اید، بیشتر نشانه حساسیت است تا جوش. آکادمی پوست آمریکا در راهنمای تست محصولات پوستی توصیه میکند در این حالت محصول را فوراً و به‌آرامی بشویید و کنار بگذارید. کمپرس خنک کمک میکند و اگر واکنش شدید بود یا بهتر نشد، باید به متخصص پوست مراجعه کرد.
پاکسازی به جوش‌های موقتی گفته میشود که با شروع ترکیب‌های سرعت‌دهنده به نوسازی پوست، مثل رتینوئیدها و اسیدهای لایه‌بردار، در همان نقاط همیشگی جوش ظاهر میشوند. برای نمونه، راهنمای دارویی مدلاین‌پلاس درباره ترتینوئین موضعی می‌گوید آکنه ممکن است در ۷ تا ۱۰ روز اول مصرف بدتر شود و بهبود معمولاً بعد از ۲ تا ۳ هفته، و گاهی بیشتر از ۶ هفته، دیده میشود.
مرطوب کننده‌ای که این مواد را ندارد، دلیلی برای پاکسازی ندارد. اگر بعد از چنین کرمی در جاهایی جوش زده‌اید که قبلاً جوش نمی‌زدید، احتمالاً با جوش واقعی یا حساسیت روبه‌رو هستید. اگر تازه درمان با ترتینوئین را شروع کرده‌اید، مقاله پماد ترتینوئین چیست را هم بخوانید.
| مشکل | ظاهر و محل | نشانه کلیدی | چه باید کرد |
|---|---|---|---|
| جوش ناشی از کرم | جوش‌های ریز، سرسفید یا سرسیاه در جایی که کرم زده‌اید | از چند روز تا چند ماه بعد از شروع محصول | محصول را کنار بگذارید؛ معمولاً طی ۴ تا ۸ هفته بهتر میشود |
| جوش قارچی | دانه‌های ریز و یک‌شکل روی سینه، پشت، پیشانی و خط رویش مو | خارش؛ سرسیاه ندارد؛ با کرم ضد جوش بهتر نمی‌شود | مراجعه به پزشک برای تشخیص و درمان ضدقارچ |
| درماتیت اطراف دهان | دانه‌های قرمز ریز و خوشه‌ای دور دهان، بینی یا چشم | سوزش، خشکی و پوسته؛ نوار کنار لب سالم است | کرم کورتون نزنید؛ روتین را ساده کنید و به پزشک مراجعه کنید |
| حساسیت تماسی | قرمزی و برجستگی در محل زدن کرم | خارش، سوزش یا تورم | شستن و قطع محصول؛ در واکنش شدید مراجعه به پزشک |
| پاکسازی (Purging) | جوش در همان نقاط همیشگی | فقط با رتینوئید یا اسید لایه‌بردار؛ موقتی است | ادامه درمان با نظر پزشک؛ مرطوب کننده ساده عامل آن نیست |
فهرست‌های معروف «ترکیبات کومدون‌زا» و امتیازهای ۰ تا ۵ از آزمایش روی گوش خرگوش آمدهاند. در این روش هر ماده خام را جداگانه آزمایش می‌کردند و فرض بر این بود که هر محصولی که آن ماده را دارد، منافذ را می‌بندد. اما در پژوهش دریلوس و دینادرو در مجله آکادمی پوست آمریکا که محصولات نهایی را روی پوست انسان آزمایش کرد، نتیجه این بود که محصول نهایی حاوی ترکیبات کومدون‌زا لزوماً کومدون‌زا نیست.
مشکل دیگر این است که خود برچسب استاندارد قانونی ندارد. یادداشت منتشرشده در JAMA Dermatology توضیح می‌دهد که سازمان غذا و داروی آمریکا تعریف قانونی برای «non-comedogenic» ندارد و روش آزمون استاندارد هم وجود ندارد. یک مرور سیستماتیک درباره واژه‌های تبلیغاتی محصولات پوستی هم نشان داد عبارت‌هایی مثل non-comedogenic، oil-free و hypoallergenic زیر نظر هیچ نهاد ناظری نیستند.
با این حال، این برچسب بی‌فایده نیست. آکادمی پوست آمریکا هنوز برای پوست جوشدار محصولات oil-free، non-comedogenic یا «منافذ را نمی‌بندد» را پیشنهاد میکند. این برچسب را نقطه شروع انتخاب بدانید، نه تضمین. در نهایت، پاسخ دقیق به اینکه آیا مرطوب کننده باعث جوش میشود یا نه، به فرمول نهایی و پوست خود شما بستگی دارد.
دیدن یکی از این نام‌ها در فهرست ترکیبات به این معنا نیست که کرم حتماً جوش می‌آورد؛ غلظت ماده و فرمول نهایی از خود نام مهم‌ترند.
چرب بودن پوست به معنای پرآب بودن آن نیست. به گفته آکادمی پوست آمریکا، وقتی پوست خشک میشود، بدن چربی بیشتری می‌سازد و این چربی اضافه میتواند منافذ را ببندد و جوش بیشتری بیاورد. اگر پوستتان چرب است ولی هم‌زمان حس کشیدگی دارد، احتمالاً پوست چرب ولی کم آب دارید.
داروهای ضد جوش هم پوست را خشک می‌کنند. بنزوئیل پراکسید، سالیسیلیک اسید، آداپالن، تازاروتن، ترتینوئین و ایزوترتینوئین همه می‌توانند خشکی و تحریک بدهند. طبق مقاله مروری مجله Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology، خشکی و تحریک سد پوست را آسیب می‌زند، تبخیر آب از پوست را بیشتر میکند و التهاب می‌سازد. همین تحریک یکی از دلیل‌های اصلی کنار گذاشتن درمان است. ترس از این سؤال که آیا مرطوب کننده باعث جوش میشود، گاهی همین چرخه را بدتر میکند: کرم کنار گذاشته میشود، پوست تحریک میشود و درمان نیمه‌کاره می‌ماند.
ایزوترتینوئین خوراکی (راکوتان) معمولاً خشکی پوست، خشکی و ترک لب و حساسیت به نور می‌دهد. در مطالعه‌ای که همان مقاله مروری به آن اشاره کرده، مرطوب کننده خشکی و ناراحتی پوست را در کسانی که ایزوترتینوئین خوراکی یا موضعی مصرف می‌کردند، به‌طور معنادار بهتر کرد. اگر این دارو را شروع کرده‌اید، عوارض قرص راکوتان و راه کنار آمدن با آن‌ها را بشناسید.
در این دوره بعضی افراد با پوست چرب هم به کرمی کمی غنی‌تر از قبل نیاز پیدا می‌کنند. انتخاب کرم را با پزشک معالج هماهنگ کنید و اگر کرم ضد جوش یا ژل درمانی می‌زنید، مرطوب کننده‌ای انتخاب کنید که خودش اسید یا رتینول نداشته باشد. برای پوستی که با درمان خیلی خشک و پوسته‌پوسته شده، کرم مرطوب کننده سرامید اتوپی مد اگزومید سی گل با سرامید، اسکوالان و اسیدهای چرب امگا ۳ و ۶ یکی از گزینه‌هاست؛ این کرم برای پوست خشک، نرمال و حساس عرضه شده است.
هیچ کرمی برای همه پوستها بیخطر نیست، ولی چند ویژگی احتمال جوش زدن را کم میکند:
| نوع پوست | بافت مناسب | به چه توجه کنید |
|---|---|---|
| چرب و جوشدار | ژل یا فلوئید oil-free | مقدار کم؛ اگر پوست براق شد، مقدار را کمتر کنید |
| مختلط | ژل کرم یا لوسیون سبک | ناحیه T کمتر، گونه‌ها بیشتر |
| خشک و جوشدار | کرم سبک تا متوسط با سرامید و گلیسیرین | کرم خیلی چرب نه؛ در صورت نیاز فقط روی نواحی خشک بیشتر بزنید |
| حساس و جوشدار | لوسیون یا کرم بدون عطر | فهرست ترکیبات کوتاه و تست حساسیت پیش از مصرف |
| در دوره درمان با رتینوئید یا راکوتان | کرم آرام‌کننده و ترمیم‌کننده سد پوست | با نظر پزشک؛ ممکن است چند بار در روز لازم باشد |
در مهتاطب چند مرطوب کننده ایرانی با بافت سبک برای پوست چرب و جوشدار هست. ژل کرم آبرسان پمپی پوست های چرب و جوشدار نو آکنه طبق فهرست ترکیباتش گلیسیرین، هیالورونیک اسید، نیاسینامید، زینک PCA و سرامید دارد. در همین فهرست اسانس هم آمده است؛ پس اگر پوست حساسی دارید، اول تستش کنید.
فلوئید مرطوب کننده پوست چرب اکتی ویت ویتالیر گزینه دیگری برای پوست چرب و مختلط است. طبق اطلاعات صفحه محصول، در فرمول آن از چربی، سیلیکون و پارابن استفاده نشده و زینک و نیاسینامید دارد.
ژل کرم مرطوب کننده پوست چرب سری کیت هم طبق صفحه محصول بدون چربی است و هیالورونیک اسید، نیاسینامید و آلانتوئین دارد. برای مقایسه گزینه‌های بیشتر، فهرست مرطوب کنندههای صورت مهتاطب را ببینید و اگر هنوز درباره نوع کرم مطمئن نیستید، راهنمای خرید کرم مرطوب کننده به انتخابتان کمک میکند.
روش استفاده به اندازه انتخاب کرم مهم است. این قدم‌ها احتمال جوش زدن را کم می‌کنند و اگر هم مشکلی پیش آمد، پیدا کردن علتش را آسان‌تر می‌کنند:
برای چیدن کامل مراحل صبح و شب، راهنمای روتین مراقبت از پوست چرب را هم ببینید.
مرطوب کننده جوش موجود را درمان نمیکند، ولی کنار درمان، خشکی و تحریک داروهای ضد جوش را کم میکند و کمک میکند درمان را منظم ادامه دهید. شواهدی هم هست که مرطوب کننده مناسب بهتنهایی میتواند بعضی نشانههای آکنه را بهتر کند.
آبرسانها معمولاً بافت سبکتری دارند و احتمال بستن منافذشان کمتر است، ولی هر محصولی ممکن است با پوست یک نفر سازگار نباشد. آبرسان خالی هم همیشه کافی نیست؛ گلیسیرین بهتنهایی میتواند تبخیر آب از پوست را بیشتر کند و به همین دلیل معمولاً کنار یک ماده پوشاننده مثل دایمتیکون میآید. برای آشنایی بیشتر، تفاوت کرم مرطوب کننده و آبرسان را بخوانید.
هیچ برندی برای همه پوستها بیخطر یا خطرناک نیست. بیشتر برندها برای پوستهای مختلف چند کرم جدا دارند؛ نسخه مخصوص پوست چرب یا مستعد جوش همان برند را انتخاب کنید، اصل بودنش را بررسی کنید و طبق روش تست بالا امتحانش کنید.
جوشهایی که از بسته شدن منافذ آمدهاند، بعد از قطع محصول معمولاً طی ۴ تا ۸ هفته بهتر میشوند. قرمزی و خارش ناشی از حساسیت معمولاً زودتر آرام میشود؛ اگر بعد از قطع کرم بهتر نشد یا شدید بود، به پزشک مراجعه کنید.
نه لزوماً. پوست چرب هم ممکن است کم آب باشد و خشکی میتواند تولید چربی را بیشتر کند. یک ژل یا فلوئید سبک و oil-free معمولاً بهتر از کنار گذاشتن کامل مرطوب کننده است.
در پاسخ به اینکه آیا مرطوب کننده باعث جوش میشود، باید گفت مرطوب کردن پوست خودش جوش نمی‌آورد و برای پوست جوشدار، به‌خصوص در دوره درمان، مفید هم هست. جوش بعد از کرم معمولاً از فرمول سنگین یا ناسازگار با پوست شما، زیاده‌روی، حساسیت، ترکیب فعال داخل کرم یا تغییرهای هم‌زمان در روتین میآید. گاهی هم آن دانه‌ها اصلاً آکنه نیستند و جوش قارچی، درماتیت اطراف دهان یا حساسیت‌اند.
کرمی سبک و oil-free متناسب با نوع پوستتان انتخاب کنید، برچسب Non-comedogenic را نقطه شروع بدانید نه تضمین، هر بار یک محصول جدید را امتحان کنید و اگر جوش‌ها ماندگار، دردناک یا متفاوت با جوش‌های همیشگی بودند، با پزشک مشورت کنید.
بیشتر بخوانید:
خرید کرم آبرسان و مرطوب کننده پوست جوشدار
بهترین مرطوب کننده پوست چرب خارجی
بهترین کرم آبرسان پوست چرب و دهیدراته
آیا کرم مرطوب کننده پوست را تیره میکند
ترتیب زدن مرطوب کننده و ضدآفتاب
