دکتر رویا میرنظامی 
قرص راکوتان (با نام علمی ایزوترتینوئین) یکی از مؤثرترین داروها برای آکنه‌ی شدید و جوش‌هایی است که به درمان‌های دیگر جواب نداده‌اند. اگر می‌خواهید بدانید این دارو چطور جوش را درمان می‌کند، مقاله‌ی راکوتان برای جوش را ببینید. اینجا فقط سراغ نگرانی‌های خانمها می‌رویم: تأثیر قرص راکوتان بر پریود، رحم و تخمدان، و قانون‌های سخت‌گیرانه‌ی آن درباره‌ی بارداری و شیردهی.
پاسخ کوتاه
بیشتر خانمها در دوره‌ی مصرف راکوتان تغییری در پریود خود نمی‌بینند. در مطالعه‌ای روی ۵۰ زن در تهران، ۶۶٪ هیچ تغییری نداشتند و بقیه درد پریود بیشتر، پریود دیرتر یا قطع پریود را تجربه کردند. در مطالعهی بزرگ‌تری در اردن، بیشتر این تغییرات تا دو ماه بعد از قطع دارو برطرف شد. خطر اصلی راکوتان برای خانمها بارداری است: از یک ماه قبل از شروع درمان تا یک ماه بعد از آخرین قرص نباید باردار شوید.
تأثیر قرص راکوتان بر پریود در بیشتر خانمها کم است، ولی صفر نیست. در بروشور رسمی راکوتان (Accutane) در سازمان غذا و داروی آمریکا، «پریود غیرطبیعی» در فهرست عوارض دستگاه تولیدمثل آمده است. هنوز دقیق معلوم نیست چرا این اتفاق می‌افتد. یکی از سرنخ‌ها تغییر هورمون LH است که در ادامه توضیح می‌دهیم.
بهترین داده‌ی ایرانی را مطالعهی بیمارستان امیرالمؤمنین تهران دارد. پژوهشگران ۵۰ زن ۱۸ تا ۵۰ ساله‌ی مبتلا به آکنه‌ی شدید را که باردار یا شیرده نبودند، سه ماه با ایزوترتینوئین درمان کردند و این نتایج را دیدند:
| تغییر پریود | یعنی چه؟ | تعداد (درصد) |
|---|---|---|
| بدون تغییر | پریود مثل قبل از درمان بود | ۳۳ نفر (۶۶٪) |
| دیسمنوره | درد پریود بیشتر شد | ۱۰ نفر (۲۰٪) |
| آمنوره | پریود برای مدتی نیامد | ۴ نفر (۸٪) |
| الیگومنوره | فاصلهی دو پریود بیشتر از ۳۵ روز شد | ۳ نفر (۶٪) |
در همین مطالعه، سطح هورمون LH بعد از سه ماه درمان به‌طور معناداری بالا رفت. اما FSH، استرادیول و تستوسترون تغییر مهمی نکردند.
این هورمون‌ها چه کاری میکنند؟
LH (هورمون لوتئینه‌کننده): از غده‌ی هیپوفیز ترشح میشود و فرمان تخمک‌گذاری را می‌دهد.
FSH (هورمون محرک فولیکول): به رشد فولیکول‌ها کمک می‌کند؛ کیسه‌های کوچکی که تخمک داخل آن‌ها رشد می‌کند.
استرادیول: مهم‌ترین شکل استروژن در سال‌های باروری است و دیواره‌ی رحم را برای پریود و بارداری آماده می‌کند.
مطالعهی بزرگ‌تری هم وجود دارد. در مطالعهی سال ۲۰۲۴ روی ۲۹۹ زن در اردن، حدود ۳۷٪ خانمها تغییری در پریود داشتند؛ بیشتر به شکل قطع پریود (۲۰٫۷٪) یا پریودهای با فاصلهی طولانی (۱۵٫۴٪). خبر خوب این بود که ۸۹٪ از این افراد تا دو ماه بعد از پایان درمان دوباره پریود منظم داشتند. احتمال تغییر پریود در دو گروه بیشتر بود: کسانی که دوره‌ی درمان طولانی‌تری داشتند و کسانی که سابقه‌ی خانوادگی سندرم تخمدان پلی‌کیستیک داشتند.
یک نکته‌ی مهم هم هست. بروشور به‌روزشده‌ی ایزوترتینوئین (Absorica) در آمریکا، در نسخه‌ای که مرداد ۱۴۰۵ بازنگری شده، می‌گوید پریود غیرطبیعی ممکن است در برخی افراد بعد از قطع دارو هم ادامه پیدا کند. پس اگر چند ماه بعد از پایان درمان پریودتان هنوز منظم نشده، به پزشک زنان مراجعه کنید.
اگر پریودتان عقب افتاد، اول به بارداری فکر کنید، نه به عارضه‌ی دارو. در فرم تعهد بیمار که همراه بروشور رسمی راکوتان در آمریکا منتشر شده، آمده است که اگر باردار شد یا پریود مورد انتظارش نیامد، باید مصرف دارو را فوراً قطع کند و با پزشک تماس بگیرد. این کارها را به ترتیب انجام دهید:
در مطالعهی تهران، از هر پنج نفر یک نفر درد پریود بیشتری را گزارش کرد. برای درد معمولی پریود، با داروساز درباره‌ی بهترین قرص مسکن قوی برای درد پریود مشورت کنید و حتماً بگویید راکوتان مصرف می‌کنید. اما درد شدید و مداوم شکم که به پشت می‌زند یا با تهوع و استفراغ همراه است، با درد پریود فرق دارد. این حالت می‌تواند نشانه‌ی التهاب لوزالمعده (پانکراتیت) باشد و رسیدگی فوری می‌خواهد.
«عوارض راکوتان بر رحم» یکی از پرتکرارترین جست‌وجوهای خانم‌هاست. در بروشور رسمی دارو، آسیب به ساختار رحم (مثل فیبروم، پولیپ یا نازک شدن دیواره‌ی رحم) جزو عوارض ذکر نشده است. چیزی که درباره‌ی رحم واقعاً اهمیت دارد، دو موضوع است:
در مطالعهی اردن، خونریزی شدید پریود فقط در ۱٪ خانمها دیده شد. اگر در دوره‌ی درمان خونریزی خیلی زیاد، لکه‌بینی بین دو پریود یا درد غیرعادی لگن داشتید، آن را به حساب راکوتان نگذارید و پزشک زنان را ببینید.
در مطالعاتی که تا امروز منتشر شده، شواهدی پیدا نشده که راکوتان باعث سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) شود؛ همان چیزی که در زبان مردم «تنبلی تخمدان» نامیده میشود. این سندرم یک اختلال هورمونی است که با پریود نامنظم، جوش، موی زائد و گاهی ریزش مو همراه است.
در خانم‌هایی که این سندرم را دارند، نتایج از نظر جوش و هورمون‌های مردانه مثبت بوده است. در مطالعهی آینده‌نگر سال ۲۰۱۹ روی ۴۰ زن مبتلا به PCOS و آکنه‌ی شدید که نمی‌توانستند قرص ضد بارداری مصرف کنند، بعد از شش ماه درمان جوش‌ها، تستوسترون آزاد، موهای زائد و حجم تخمدان کم شد. تعداد فولیکول‌های کوچک تخمدان در سونوگرافی هم پایین آمد. در عوض تری‌گلیسیرید و کلسترول خون کمی بالا رفت، هرچند در محدوده‌ی طبیعی ماند. مطالعهی سال ۲۰۲۴ در مصر هم روی ۴۰ زن مبتلا به همین سندرم، کاهش جوش، تستوسترون آزاد و حجم تخمدان را نشان داد.
یادتان باشد که در مطالعهی اردن، خانم‌هایی که سابقه‌ی خانوادگی این سندرم داشتند بیشتر دچار بینظمی پریود شدند. پس اگر مادر یا خواهرتان تنبلی تخمدان دارد، پیش از شروع درمان به پزشک بگویید. اگر جوش‌هایتان ریشه‌ی هورمونی دارد، مقاله‌ی درمان جوش هورمونی گزینه‌های دیگر را هم توضیح می‌دهد.
ذخیره‌ی تخمدان یعنی تعداد تخمک‌هایی که در تخمدان‌ها باقی مانده است. پزشک آن را با آزمایش خون AMH و شمارش فولیکول‌ها در سونوگرافی می‌سنجد. این ذخیره به‌طور طبیعی با بالا رفتن سن کم میشود. چند مطالعه نشان داده‌اند که راکوتان ممکن است این شاخص‌ها را در دوره‌ی درمان پایین بیاورد:
این مطالعات شاخص‌های ذخیره را سنجیده‌اند، نه خود باروری را. هنوز به‌طور قطعی معلوم نیست این کاهش بعد از قطع دارو برمی‌گردد یا نه و داده‌ی بلندمدت کم است. اگر قصد بارداری در آینده‌ی نزدیک دارید یا قبلاً به شما گفته‌اند ذخیره‌ی تخمدانتان پایین است، پیش از شروع راکوتان با پزشک پوست و پزشک زنان مشورت کنید.
هشدار: طبق بروشور رسمی دارو، مصرف راکوتان در بارداری «به هر مقدار و حتی برای مدت کوتاه» خطر بسیار بالای نقص مادرزادی شدید دارد و هر جنینی که در معرض دارو قرار بگیرد ممکن است آسیب ببیند.
به همین دلیل، در آمریکا همه‌ی بیماران باید در برنامه‌ای به نام iPLEDGE ثبت‌نام کنند و این برنامه برای خانم‌هایی که امکان بارداری دارند قانون‌های ویژه‌ای دارد. در ایران هم راهنمای معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی شیراز درباره‌ی راکوتان همین اصول را توصیه می‌کند. خلاصه‌ی قانون‌ها این است:
روش‌های اصلی پیشگیری عبارت‌اند از آی‌یودی، روش‌های هورمونی (قرص ترکیبی، آمپول، ایمپلنت، چسب و حلقه‌ی واژینال)، بستن لوله‌های رحم و وازکتومی همسر. کاندوم مردانه (با یا بدون اسپرم‌کش)، دیافراگم یا کلاهک دهانه‌ی رحم همراه با اسپرم‌کش و اسفنج واژینال روش مکمل حساب می‌شوند و باید کنار یک روش اصلی به کار بروند.
طبق بروشور رسمی، فقط چند حالت از قانون دو روش پیشگیری مستثنا هستند: تعهد به پرهیز کامل و مداوم از رابطه‌ی جنسی، برداشتن رحم یا هر دو تخمدان، و یائسگی قطعی که پزشک تأیید کرده باشد. حتی در این حالت‌ها هم پزشک درباره‌ی تست‌های بارداری تصمیم می‌گیرد.
تست بارداری وی ور آی ام کیو
تست خانگی بارداری برای وقتی که پریودتان عقب افتاده یا می‌خواهید بین ویزیت‌ها خیالتان راحت باشد. تست ماهانه‌ی رسمی دوره‌ی درمان را طبق دستور پزشک انجام دهید.
تست بارداری وی ور آی ام کیو
در مطالعه‌ای که در بروشور رسمی دارو آمده، ۳۱ زن هم‌زمان راکوتان و قرص ترکیبی ضد بارداری مصرف کردند. راکوتان تغییر بالینی مهمی در سطح هورمون‌های قرص ایجاد نکرد. قرص‌های ترکیبی، که ال دی هم یکی از آن‌هاست، در بروشور دارو جزو روش‌های اصلی پیشگیری آمده‌اند. با این حال دو استثنای مهم وجود دارد:
برای آشنایی با انواع قرص و تفاوت آن‌ها، مقاله‌ی قرص‌های ضد بارداری را بخوانید.
مصرف دارو را همان لحظه قطع کنید و فوراً با پزشک تماس بگیرید. طبق بروشور رسمی، بیمار باید برای بررسی و مشاوره به متخصص زنان و زایمانی ارجاع شود که در اثرات دارو بر جنین تجربه دارد. برنامهی پیگیری بارداری را همین پزشک تعیین می‌کند.
ایزوترتینوئین از خانواده‌ی رتینوئیدها (مشتقات ویتامین A) است و می‌تواند رشد صورت، مغز و قلب جنین را مختل کند. طبق برگه‌ی اطلاعات MotherToBaby درباره‌ی ایزوترتینوئین، اگر دارو در اوایل بارداری مصرف شود، خطر سقط تا ۴۰٪ می‌رسد و دارو می‌تواند در ۳۵٪ یا بیشتر از نوزادانی که در معرض آن بوده‌اند نقص مادرزادی ایجاد کند. مهم‌ترین نقص‌هایی که در بروشور رسمی دارو و MotherToBaby آمده، این‌هاست:
آسیب فقط به ظاهر نوزاد محدود نیست. بر اساس مقاله‌ی مروری مجله‌ی انجمن پزشکی کانادا (CMAJ)، خطر نقص مادرزادی ۲۰ تا ۳۵ درصد است و ۳۰ تا ۶۰ درصد کودکانی که پیش از تولد در معرض راکوتان بوده‌اند، دچار مشکلات عصبی و شناختی بوده‌اند. MotherToBaby هم به احتمال ناتوانی ذهنی در این کودکان اشاره می‌کند.
بروشور رسمی دارو، MotherToBaby و راهنمای ایزوترتینوئین در سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) همه یک چیز می‌گویند: دستکم یک ماه بعد از آخرین قرص صبر کنید و بعد اقدام به بارداری کنید. نیمه‌عمر ایزوترتینوئین حدود یک روز است و به گفته‌ی MotherToBaby، به‌طور میانگین تا ۶ روز طول می‌کشد تا بیشتر دارو از بدن دفع شود. فاصلهی یک ماهه برای اطمینان از دفع کامل دارو در نظر گرفته شده است.
با این حال، سرعت دفع دارو در همه یکسان نیست. نویسندگان مقاله‌ی CMAJ پیشنهاد کرده‌اند که برای اطمینان بیشتر، فاصلهی سه ماهه منطقی‌تر است. این توصیه نظر کارشناسی است و جای دستور رسمی را نمی‌گیرد؛ زمان دقیق را با پزشک خود تعیین کنید.
اگر می‌پرسید «آیا دو ماه بعد از قطع راکوتان میتوان باردار شد؟»، طبق راهنماهای رسمی پاسخ مثبت است؛ به شرط آنکه تست بارداری یک ماه بعد از آخرین قرص منفی بوده و پزشک هم موافق باشد. اگر تا آن زمان پریودتان منظم نشده، پیش از اقدام به بارداری با پزشک زنان مشورت کنید.
اگر همسرتان راکوتان مصرف می‌کند، نگرانی کمتر است. مطالعهی اختصاصی در این زمینه انجام نشده، اما به گفته‌ی MotherToBaby داروهایی که پدر مصرف می‌کند معمولاً خطر بارداری را بالا نمی‌برند. جزئیات بیشتر را در مقاله‌ی عوارض قرص راکوتان در مردان بخوانید.
در دوران شیردهی راکوتان مصرف نکنید. طبق پایگاه داروهای شیردهی LactMed در کتابخانه‌ی ملی پزشکی آمریکا، هیچ اطلاعاتی درباره‌ی ایمنی این دارو در شیردهی وجود ندارد. بروشور رسمی ایزوترتینوئین در بریتانیا توضیح می‌دهد که چون این دارو به‌راحتی در چربی حل میشود، ورود آن به شیر مادر بسیار محتمل است و مصرفش در شیردهی ممنوع است. بروشور به‌روز Absorica هم توصیه می‌کند تا دستکم ۸ روز بعد از آخرین قرص به نوزاد شیر ندهید.
اگر شیرده هستید و جوش‌های شدید دارید، با پزشک درباره‌ی درمان‌های موضعی سازگار با شیردهی، مثل آزلائیک اسید یا بنزوئیل پراکسید، صحبت کنید.
خیر. نورم اسکین، آکنوترن، اوراتان و راکوتان همه نام تجاری یک ماده‌ی مؤثرند: ایزوترتینوئین خوراکی. برای نمونه، طبق اطلاعات سامانه‌ی دارویی کشور که در مشخصات نورم اسکین در پیلیکس آمده، این دارو کپسول ۲۰ میلی‌گرمی ایزوترتینوئین از داروسازی تسنیم است. آکنوترن و اوراتان هم کپسول ایزوترتینوئین هستند.
پس هر آنچه درباره‌ی تأثیر قرص راکوتان بر پریود، تخمدان، بارداری و شیردهی گفتیم، درباره‌ی همه‌ی این برندها صدق می‌کند. نکته‌ی کوچک دیگر: با اینکه مردم معمولاً می‌گویند «قرص نورم اسکین»، این دارو کپسول است و باید کامل بلعیده شود.
اگر هر کدام از این داروها یا مکمل‌ها را مصرف می‌کنید، پیش از شروع راکوتان به پزشک بگویید:
بیشتر عوارض راکوتان بین زن و مرد مشترک است و با مراقبت ساده قابل کنترل است:
برای فهرست کامل عوارض و راه‌های کنار آمدن با آن‌ها، مقاله‌ی عوارض قرص راکوتان را بخوانید.
هشدار: اگر هر کدام از این نشانه‌ها را داشتید، مصرف دارو را قطع کنید و فوراً با پزشک تماس بگیرید یا به اورژانس بروید: غمگینی شدید، تغییر ناگهانی خلق، پرخاشگری یا فکر آسیب زدن به خود؛ سردرد شدید همراه با تاری دید یا تهوع؛ درد شدید شکم که به پشت می‌زند؛ زرد شدن پوست یا سفیدی چشم؛ اسهال خونی؛ بثورات پوستی شدید همراه با تب یا تاول.
ممکن است. در مطالعهی تهران ۶٪ خانمها پریودهای با فاصلهی بیشتر از ۳۵ روز داشتند و پریود ۸٪ برای مدتی نیامد. اما اگر پریودتان عقب افتاد، اول تست بارداری بدهید، مصرف دارو را قطع کنید و با پزشک تماس بگیرید.
بله. در دستور مصرف رسمی دارو، وقفه در روزهای پریود پیشبینی نشده و راکوتان طبق برنامهی پزشک هر روز مصرف میشود. اگر درد یا خونریزی پریود غیرعادی شد، به پزشک اطلاع دهید.
طبق راهنماهای رسمی، دستکم یک ماه بعد از آخرین قرص و پس از یک تست بارداری منفی. برخی متخصصان برای اطمینان بیشتر فاصلهی سه ماهه را پیشنهاد میکنند؛ زمان نهایی را با پزشک خود تعیین کنید.
شواهدی از نازایی دائمی در زنان پس از مصرف راکوتان در دست نیست. برخی مطالعات کاهش شاخص‌های ذخیره‌ی تخمدان را در دوره‌ی درمان دیده‌اند، ولی هنوز معلوم نیست این کاهش بعد از قطع دارو کاملاً برمی‌گردد یا نه و داده‌ی بلندمدت کم است. اگر ذخیره‌ی تخمدان پایینی دارید، پیش از درمان با پزشک زنان مشورت کنید.
در بیشتر خانمها بله. در مطالعهی اردن، ۸۹٪ کسانی که پریودشان تغییر کرده بود تا دو ماه بعد از پایان درمان دوباره پریود منظم داشتند. اگر بینظمی بیشتر از این ادامه پیدا کرد، به پزشک زنان مراجعه کنید.
مهتاطب، داروخانه‌ی آنلاین زیرمجموعه‌ی داروخانه‌ی شبانه‌روزی دکتر حریری و میرنظامی است. برای خرید محصولات مراقبت از پوست در دوره‌ی درمان به داروخانه آنلاین مهتاطب سر بزنید یا در واتساپ و تلگرام به شماره‌ی ۰۹۳۵۸۳۴۳۶۱۲ پیام بدهید تا مشاوران پوست و موی مهتاطب راهنمایی‌تان کنند.
محتوای این صفحه توسط دکتر رویا میرنظامی، داروساز، از نظر علمی بازبینی شده است. آخرین به‌روزرسانی: ۱۸ مهر ۱۴۰۵
