دکتر رویا میرنظامی 
بیش از نیمی از زنان در هر دوره قاعدگی دست‌کم یک یا دو روز درد دارند و بسیاری از آن‌ها برای تحمل این روزها سراغ ژلوفن، نوافن یا استامینوفن می‌روند. اما درباره خوردن مسکن در پریودی دو نگرانی تکراری وجود دارد: «آیا این قرص‌ها ضرر دارند؟» و «آیا مسکن خونریزی را کم یا قطع میکند؟» در این مقاله، با تکیه بر مرورهای کاکرین و راهنمای پزشکان خانواده آمریکا، به هر دو سؤال پاسخ می‌دهیم و تاثیر مسکن در خونریزی عادت ماهانه را برای هر دسته دارو جدا بررسی می‌کنیم.
پاسخ سریع
خوردن مسکن در پریودی، اگر کوتاه‌مدت و طبق بروشور باشد، برای بیشتر زنان سالم ضرری ندارد. مسکن‌های ضدالتهاب مثل ایبوپروفن (ژلوفن)، ناپروکسن و مفنامیک اسید خونریزی را کمی کمتر می‌کنند، اما هیچ مسکنی پریود را قطع نمی‌کند. استامینوفن فقط درد را کم میکند و روی مقدار خونریزی اثری ندارد. عوارض جدی (زخم معده، آسیب کلیه) بیشتر با مصرف طولانی یا در افراد پرخطر دیده میشود.
خوردن قرص مسکن در پریودی برای زنان سالم، در حد چند روز و با دوز روی بسته، ضرر قابلتوجهی ندارد. مرور کاکرین روی ۸۰ کارآزمایی و ۵۸۲۰ زن نشان داد داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID) درد قاعدگی را به‌طور مؤثری کم می‌کنند و عوارض آن‌ها فقط کمی از دارونما بیشتر است: اگر از هر ۱۰۰ زنی که دارونما می‌خورند ۱۰ نفر عارضه داشته باشند، در گروه مسکن این عدد ۱۱ تا ۱۴ نفر است. عوارض هم بیشتر خفیف و گوارشی بوده‌اند، مثل سوزش سر دل و تهوع.
پس چرا این‌همه درباره ضرر مسکن می‌شنوید؟ چون مشکل در «مسکن خوردن» نیست، در شیوه مصرف است. سه خطای رایج، همان چیزهایی هستند که عارضه می‌سازند:
اگر در این سه گروه نیستید و دوره شما بیش از چند روز به مسکن نیاز ندارد، می‌توانید با خیال راحت‌تری از مسکن استفاده کنید. اگر هم هنوز تردید دارید که اصلاً در دوره قاعدگی قرص ضد درد بخوریم یا نه، آن مقاله را هم بخوانید.
در هر سیکل قاعدگی، وقتی پوشش داخلی رحم شروع به ریختن میکند، مواد شبه‌هورمونی به نام پروستاگلاندین از همین پوشش آزاد می‌شوند. پروستاگلاندین‌ها سه کار می‌کنند: رحم را منقبض می‌کنند تا پوشش بیرون بریزد، رگ‌ها را گشاد می‌کنند و لخته شدن خون را کند می‌کنند. نتیجه: هرچه پروستاگلاندین بیشتر، هم گرفتگی شدیدتر و هم خونریزی بیشتر.
وقتی سطح این ماده خیلی بالا برود، تهوع، اسهال، سردرد و حتی کمردرد و درد مفاصل هم به علائم اضافه میشود. با گذشت دو سه روز و ریختن بیشتر پوشش رحم، پروستاگلاندین کم میشود و درد هم فروکش میکند. این همان دلیلی است که بیشتر زنان روزهای اول را سخت‌تر می‌گذرانند.
افت استروژن پیش از شروع خونریزی هم در سردردهای این روزها نقش دارد؛ همان سردردهایی که بسیاری در دوره سندروم پیش از قاعدگی تجربه می‌کنند. نکته عملی این بخش: مسکن‌های ضدالتهاب دقیقاً روی ساخت پروستاگلاندین اثر می‌گذارند. به همین دلیل، هم درد و هم مقدار خونریزی با آن‌ها تغییر میکند و هم زمان شروع مصرف اهمیت دارد.
نه. هیچ مسکنی، نه ژلوفن، نه نوافن، نه استامینوفن و نه ناپروکسن، پریود را قطع نمی‌کند. ریختن پوشش رحم فرایندی هورمونی است و فقط داروهای هورمونی (مثل قرص‌های پیشگیری از بارداری یا پروژسترون با نسخه پزشک) می‌توانند آن را عقب بیندازند یا متوقف کنند. خوردن مسکن در پریودی فقط جریان خون را کمتر میکند، آن هم به مقدار محدود و فقط با مسکن‌های ضدالتهاب.
این باور از کجا آمده؟ بعضی زنان بعد از مصرف ایبوپروفن یا مفنامیک اسید می‌بینند خونریزی‌شان سبک‌تر شده و فکر می‌کنند «پریودم قطع شد». در واقع فقط حجم خون کمتر شده و طول دوره معمولاً همان است. اگر پریودتان واقعاً قطع شده یا بسیار نامنظم است، علت را در جای دیگری جست‌وجو کنید؛ مقاله بهترین قرص گیاهی برای تنظیم قاعدگی نقطه شروع خوبی است، اما تشخیص نهایی با پزشک زنان است.
بله، اما فقط مسکن‌های ضدالتهاب و فقط تا حدی. مرور کاکرین درباره خونریزی شدید قاعدگی (۱۹ کارآزمایی، ۷۵۹ زن) نتیجه گرفت که داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی خونریزی را نسبت به دارونما کم می‌کنند، ولی از ترانگزامیک اسید و آی‌یودی هورمونی ضعیف‌ترند. کیفیت شواهد هم پایین تا متوسط بود.
اعداد به زبان ساده، طبق راهنمای آکادمی پزشکان خانواده آمریکا: ایبوپروفن در یک مطالعه کوچک خونریزی هر دوره را حدود ۳۶ میلی‌لیتر کم کرد، ناپروکسن ۳۷ تا ۵۴ میلی‌لیتر و مفنامیک اسید در مصرف پیوسته از ابتدا تا انتهای دوره بیشتر از این‌ها. برای مقایسه، خونریزی طبیعی یک دوره معمولاً زیر ۸۰ میلی‌لیتر است؛ یعنی مسکن می‌تواند یک دوره سنگین را «قابل‌تحمل‌تر» کند، نه اینکه آن را به دوره‌ای سبک تبدیل کند.
دو نکته‌ای که معمولاً در فضای مجازی گفته نمی‌شود:
بیشتر سؤال‌های شما درباره نام تجاری است، نه ماده مؤثر. جدول زیر مسکن‌های رایج داروخانه‌های ایران را از نظر دسته دارویی، اثر بر درد و اثر بر مقدار خونریزی مقایسه میکند. دوز را عمداً نیاورده‌ایم؛ مقدار مصرف هر دارو را از بروشور یا داروساز بپرسید.
| دارو (نام رایج) | دسته | اثر بر درد پریود | اثر بر مقدار خونریزی | نکته داروساز |
|---|---|---|---|---|
| ایبوپروفن (ژلوفن، بروفن) | ضدالتهاب غیراستروئیدی | خوب | کاهش محدود | با غذا؛ ژلوفن ژل نرم است و سریع‌تر جذب میشود، ولی اثرش با ایبوپروفن معمولی فرقی ندارد |
| نوافن و ترکیب‌های سه‌جزئی (ایبوپروفن + استامینوفن + کافئین) | ترکیبی | خوب | کاهش محدود (به‌خاطر جزء ایبوپروفن) | کافئین ممکن است تپش قلب و بی‌خوابی بدهد؛ هم‌زمان با ژلوفن یا استامینوفن جداگانه نخورید |
| ناپروکسن | ضدالتهاب غیراستروئیدی | خوب و طولانی‌تر | کاهش محدود | چون اثرش طولانی است، تعداد نوبت کمتر؛ برای «قطع پریود» کاربرد ندارد |
| مفنامیک اسید (پونستان) | ضدالتهاب غیراستروئیدی | خوب | بیشترین شواهد در بین مسکن‌ها | در مطالعات، مصرف از شروع تا پایان خونریزی بیشترین اثر را داشت؛ اسهال از عوارض شایع آن است |
| دیکلوفناک (قرص یا شیاف) | ضدالتهاب غیراستروئیدی | قوی | احتمالاً مشابه سایر ضدالتهابها | عوارض گوارشی و قلبی بیشتر؛ فقط با نظر پزشک |
| استامینوفن | مسکن ساده | متوسط (ضعیف‌تر از ضدالتهابها) | بدون اثر | گزینه امن‌تر برای معده و کلیه؛ سقف روزانه را رد نکنید (آسیب کبد) |
| استامینوفن کدئین | مسکن ساده + مخدر ضعیف | متوسط تا خوب | بدون اثر | یبوست و خواب‌آلودگی؛ برای درد پریود انتخاب اول نیست |
| آسپرین | ضدالتهاب غیراستروئیدی (ضدپلاکت) | متوسط | ممکن است خونریزی را بیشتر کند | برای درد پریود مناسب نیست |
اگر می‌خواهید بدانید کدام یک از این‌ها برای درد شدید مناسب‌تر است، راهنمای بهترین قرص‌های ضد درد برای دوره پریود را ببینید. اطلاعات کامل‌تر درباره رایج‌ترین گزینه را هم در مقاله ایبوپروفن نوشته‌ایم.
استامینوفن در دوز معمول، از ایبوپروفن و ناپروکسن برای معده و کلیه امن‌تر است و برای همین در بارداری، زخم معده یا بیماری کلیوی معمولاً گزینه اول است. اما دو محدودیت دارد: اول، برای درد پریود ضعیف‌تر از ضدالتهابها عمل میکند (همان مرور کاکرین این را نشان داد). دوم، روی خونریزی اثری ندارد؛ نه آن را کم میکند و نه زیاد. عارضه مهمش آسیب کبدی در دوزهای بالا یا هم‌زمان با الکل است، به‌خصوص وقتی استامینوفن در چند داروی ترکیبی (سرماخوردگی، نوافن و مانند آن) پنهان شده و حساب مجموع از دستتان در می‌رود.
عوارض خوردن مسکن در پریودی همان عوارض عمومی داروهای ضدالتهاب است، با این تفاوت که در این روزها بدن شما از قبل با گرفتگی، تهوع یا اسهال درگیر است و عارضه گوارشی بیشتر به چشم می‌آید. بیشتر عوارض مسکن در پریودی خفیف و گذرا هستند، ولی چند مورد جدی هم دارند که باید بشناسید. طبق کلیولند کلینیک، شایع‌ترین و مهم‌ترین عوارض این‌ها هستند:
شایع‌ترین عارضه. مسکن‌های ضدالتهاب لایه محافظ معده را ضعیف می‌کنند. اگر قرص را با معده خالی بخورید، سوزش و ترش کردن تقریباً قطعی است. راه حل ساده: همراه غذا یا دست‌کم یک لیوان شیر.
خود پروستاگلاندینهای قاعدگی اسهال می‌دهند و مسکن ممکن است این را کم یا، در بعضی افراد، زیاد کند. مفنامیک اسید بیشتر اسهال میدهد و استامینوفن کدئین بیشتر یبوست. اگر معده حساسی دارید، محصولات سیستم گوارش مثل آنتی‌اسیدها می‌توانند کمک کنند؛ ولی اول با داروساز هماهنگ کنید تا با مسکن تداخل نداشته باشد.
در مرور کاکرین، عوارض عصبی مثل سرگیجه و سردرد در گروه مسکن حدود ۲٫۷ برابر گروه دارونما بود. معمولاً خفیف است و با قطع دارو می‌رود، ولی اگر رانندگی می‌کنید حواستان باشد.
عارضه جدی اما نادر در مصرف کوتاه‌مدت. خطر وقتی بالا می‌رود که خوردن مسکن در پریودی هر ماه چند روز پشت‌سرهم تکرار شود، سیگار بکشید، بالای ۶۵ سال باشید یا سابقه زخم داشته باشید. مدفوع سیاه، درد شدید معده یا استفراغ شبیه قهوه یعنی همین حالا به اورژانس بروید.
ضدالتهابها جریان خون کلیه را کم می‌کنند. در فرد سالم با مصرف چند روزه مشکلی پیش نمی‌آید، اما در کسی که کم‌آب است (استفراغ یا اسهال شدید در پریود)، فشار خون بالا دارد یا داروی فشار می‌خورد، همین چند روز می‌تواند مهم باشد. در این دوره آب کافی بنوشید.
این عارضه بیشتر مال مسکن‌های کافئین‌دار (نوافن و مشابه آن) است، نه خود ایبوپروفن. اگر همراهش چای و قهوه هم می‌خورید، تپش قلب و بی‌خوابی طبیعی است.
کهیر، تنگی نفس یا تشدید آسم بعد از مسکن یعنی باید همان دارو را کنار بگذارید و به پزشک اطلاع دهید. کسانی که آسم‌شان با آسپرین بدتر میشود، باید از همه ضدالتهابها پرهیز کنند.
بیشتر عوارض بالا با چند قاعده ساده قابل پیشگیری است. این‌ها همان نکاتی است که داروساز پشت پیشخوان به شما می‌گوید:
اگر ترجیح می‌دهید کمتر سراغ دارو بروید، راه‌های درمان درد پریود مثل گرما، ورزش سبک و تغذیه را هم کنار مسکن امتحان کنید؛ گزینه‌های گیاهی را هم در مقاله بهترین قرص گیاهی برای کاهش درد پریود معرفی کرده‌ایم.
پیش از خوردن مسکن در پریودی، اگر یکی از این شرایط را دارید با پزشک یا داروساز مشورت کنید:
در این گروه‌ها معمولاً استامینوفن انتخاب ایمن‌تری است و اگر خونریزی شدید مشکل اصلی باشد، پزشک ممکن است ترانگزامیک اسید یا درمان هورمونی تجویز کند که طبق مایو کلینیک اثر بیشتری از مسکن‌ها دارند.
نه، مصرف مسکن در روزهای پریود باروری شما را از بین نمی‌برد. این نگرانی از یک مطالعه کوچک سال ۲۰۱۵ روی ۴۹ زن آمده که نشان داد مصرف ۱۰ روزه دیکلوفناک، ناپروکسن یا اتوریکوکسیب در وسط سیکل (از روز دهم به بعد) تخمک‌گذاری همان ماه را مهار میکند. سه نکته این یافته را در جای خودش می‌نشاند: اثر برگشت‌پذیر بود و همه در سیکل بعد تخمک‌گذاری کردند؛ مصرف در زمان پریود (روزهای اول سیکل) بررسی نشد و محققان آن را بی‌تأثیر می‌دانند؛ و مطالعه بسیار کوچک بود. نتیجه عملی: اگر برای بارداری تلاش می‌کنید، مسکن ضدالتهاب را به روزهای پریود محدود کنید و در میانه سیکل، مصرف چندروزه را با پزشک هماهنگ کنید.
بله، کمی. ژلوفن همان ایبوپروفن است و در مطالعات، ایبوپروفن خونریزی هر دوره را در حد چند ده میلی‌لیتر کم کرده است. این کاهش محسوس ولی محدود است و پریود را قطع نمی‌کند.
خیر. ناپروکسن مثل سایر ضدالتهابها فقط جریان خون را کمتر میکند و نمیتواند پریود را قطع یا عقب بیندازد. برای عقب انداختن پریود فقط داروهای هورمونی با تجویز پزشک کاربرد دارند.
هیچکدام. استامینوفن روی پروستاگلاندینهای رحم اثر قابلتوجهی ندارد؛ نه خونریزی را کم میکند، نه زیاد و نه پریود را قطع میکند. فقط درد را کمی کاهش میدهد.
برای چند روز و با غذا، برای زنان سالم ضرری ندارد. چون نوافن ترکیب ایبوپروفن، استامینوفن و کافئین است، آن را با ژلوفن یا استامینوفن جداگانه نخورید و اگر تپش قلب یا بی‌خوابی گرفتید، چای و قهوه را کم کنید.
با اولین نشانه درد یا شروع لکهبینی، همراه غذا. ضدالتهابها جلوی ساخت پروستاگلاندین را میگیرند، پس هرچه دیرتر شروع کنید، اثر کمتری میبینید.
خوردن مسکن در پریودی برای بیشتر زنان فقط در دو تا سه روز اول لازم است. اگر هر ماه بیش از ۵ تا ۷ روز به مسکن نیاز دارید یا درد با مسکن کنترل نمی‌شود، به پزشک زنان مراجعه کنید؛ ممکن است اندومتریوز، فیبروم یا منوراژی پشت این درد باشد.
خوردن مسکن در پریودی نه آن‌قدر بی‌خطر است که هر چند ساعت یک قرص بخورید و نه آن‌قدر خطرناک که با درد شدید بسازید. مسکن‌های ضدالتهاب (ژلوفن، ناپروکسن، مفنامیک اسید) درد را خوب کنترل می‌کنند و خونریزی را کمی کم می‌کنند، ولی پریود را قطع نمی‌کنند. استامینوفن برای معده امن‌تر است ولی روی خونریزی اثری ندارد. قاعده طلایی: زود شروع کنید، با غذا بخورید، فقط یک ضدالتهاب، کوتاه‌ترین مدت. اگر هر ماه خونریزی شدید یا درد مقاوم دارید، مسکن راه حل نیست و باید علت پیدا شود.
برای مشاوره درباره انتخاب مسکن مناسب شرایط خودتان یا تداخل آن با داروهای دیگر، با شماره ۰۲۱۶۵۳۸۹۶۹۳ تماس بگیرید یا در واتساپ به شماره ۰۹۳۵۸۳۴۳۶۱۲ پیام دهید تا مستقیم با داروسازان داروخانه آنلاین مهتاطب صحبت کنید.
محتوای این صفحه توسط دکتر رویا میرنظامی، داروساز، از نظر علمی بازبینی شده است. آخرین به‌روزرسانی: ۲۵ مهر ۱۴۰۵
