دکتر رویا میرنظامی 
بیشتر ضدلک‌های قوی برای پوست حساس تند هستند: قرمزی، خشکی و سوزش میدهند و بعد از چند روز نیمه‌کاره رها می‌شوند. آربوتین یکی از معدود ترکیبهای ضدلکی است که هم شواهد علمی پشتش است و هم برای بیشتر پوست‌ها ملایم به حساب می‌آید؛ به همین دلیل در خیلی از کرم‌ها و سرمهای ضدلک داروخانه‌ای پیدایش می‌کنید.
در این مقاله می‌خوانید آربوتین چیست، روی چه لک‌هایی جواب می‌دهد، چه فرقی با هیدروکینون دارد، چه عوارضی ممکن است داشته باشد و کدام کرم یا سرم موجود در داروخانه آنلاین مهتاطب برای پوست شما مناسبتر است.
پاسخ کوتاه: آربوتین ترکیبی گیاهی از هیدروکینون و قند گلوکز است که آنزیم تیروزیناز (کارخانه ساخت رنگدانه ملانین) را مهار میکند و به این ترتیب لکهای قهوهای، جای جوش و ملاسما را کمرنگ میکند. از هیدروکینون ملایم‌تر است، معمولاً ۸ تا ۱۲ هفته زمان می‌خواهد و بدون ضدآفتاب روزانه نتیجه‌اش از بین می‌رود. در بارداری و شیردهی بدون نظر پزشک استفاده نکنید.
داروخانه اینترنتی مهتاطب: همه محصولات معرفی‌شده در مقاله‌های مجله مهتاطب از داروخانه شبانه‌روزی دکتر رویا میرنظامی عرضه می‌شوند و برچسب اصالت کالا دارند. برای خرید می‌توانید به سایت داروخانه آنلاین مهتاطب سر بزنید یا از سامانه مشاوره آنلاین مهتاطب در واتساپ، تلگرام، روبیکا و ایتا کمک بگیرید. لطفاً پیش از انتخاب محصول، مقاله را کامل بخوانید.
آربوتین (Arbutin) ماده‌ای طبیعی است که از یک مولکول هیدروکینون و یک مولکول قند گلوکز ساخته شده و در برگ گیاه بیربری (توت خرس)، گلابی، کرن‌بری و حتی گندم وجود دارد. بیش از ۳۰ سال است که این ماده به‌عنوان جایگزین ملایم‌تر هیدروکینون مطالعه میشود. همین پیوند با قند است که آن را ملایم میکند: بخش فعال آهسته و به مقدار کم آزاد میشود، نه یک‌باره.
سازوکار آن ساده است. لکهای قهوهای از رنگدانه ملانین ساخته می‌شوند و ملانین را سلول‌هایی به نام ملانوسیت تولید می‌کنند. سرعت این کارخانه را آنزیم تیروزیناز تعیین میکند که با نور آفتاب، تغییرات هورمونی و التهاب (مثلاً بعد از جوش) فعال‌تر میشود. آربوتین از نظر شکل شبیه ماده اولیه ملانین است و جای آن روی آنزیم می‌نشیند؛ در نتیجه تولید رنگدانه کند میشود و لک تازه کمتر شکل میگیرد. تفاوت مهم با هیدروکینون این است که این ماده سلول‌های رنگدانه‌ساز را از بین نمی‌برد.
در آزمایش روی سلول‌های رنگدانه‌ساز پوست انسان، این ترکیب در غلظت‌هایی که به سلول‌ها آسیب نمی‌زد فعالیت تیروزیناز را کم کرد و در غلظت برابر، اثرش از کوجیک اسید و ویتامین C بیشتر بود. با این حال، اثر آن در پوست واقعی به غلظت، فرمولاسیون و ضدآفتاب زدن شما وابسته است؛ به همین دلیل یک کرم ۲ درصدی ممکن است برای یک نفر کافی و برای نفر دیگر ضعیف باشد.
آربوتین دو شکل دارد. بتا-آربوتین شکل طبیعی است که از گیاه گرفته میشود و روی برچسب معمولاً فقط «آربوتین» نوشته میشود. آلفا آربوتین (Alpha-Arbutin) به روش آنزیمی ساخته میشود و در برابر گرما و نور پایدارتر است. در برخی آزمایش‌ها آلفا آربوتین روی تیروزیناز انسانی تا ده برابر قوی‌تر بوده است، اما نتایج آزمایشگاه‌های مختلف یکدست نیست و مرور علمی سال ۲۰۲۱ نتیجه میگیرد که هنوز نمی‌توان یکی را قاطعانه برتر دانست.
نکته عملی برای خرید: چون آلفا آربوتین قوی‌تر فرض میشود، سقف مجاز آن در اروپا پایین‌تر است. کمیته علمی ایمنی مصرف‌کننده اروپا (SCCS) آلفا آربوتین را تا ۲ درصد در کرم صورت و ۰٫۵ درصد در لوسیون بدن، و بتا-آربوتین را تا ۷ درصد در کرم صورت ایمن می‌داند. پس «درصد بالاتر» را فقط وقتی مقایسه کنید که نوع آن یکی باشد: سرم ۲ درصد آلفا با کرم ۲ درصد بتا هم‌قدرت نیست. نوع سومی به نام دئوکسی‌آربوتین هم ساخته شده که قوی‌تر است، ولی همین کمیته مصرف آن را حتی در ۳ درصد ایمن ندانسته و در محصولات داروخانه‌ای ایران رایج نیست.
چیزی که بسیاری «پماد آربوتین» می‌نامند در واقع کرم، ژل یا سرم است؛ این ماده به شکل پماد چرب تقریباً تولید نمی‌شود، چون بافت سبک بهتر جذب لک میشود. اسم هرچه باشد، کاربردها یکی است:
در ترکیب با مواد دیگر نتیجه بهتر میشود. در کارآزمایی ۴۴ نفره، سرمی با ۴ درصد آلفا آربوتین، نیاسینامید و ترانگزامیک اسید بعد از ۴ هفته روشنی پوست را به‌طور معنادار بهتر کرد و نتیجه‌اش با هیدروکینون ۴ درصد تفاوتی نداشت. در مطالعه دیگری روی ۳۳ بیمار ملاسما، کرمی با ۳ درصد آربوتین، ۴ درصد نیاسینامید و بیزابولول در ۶۰ روز سطح لک را از حدود ۱۴۰۰ به ۹۲۳ میلی‌متر مربع رساند.
چه انتظاری نداشته باشید: آربوتین ضدآفتاب نیست و پوست را در برابر اشعه محافظت نمی‌کند؛ فقط تیرگی بعد از آفتاب را کمتر میکند. کک‌ومک ژنتیکی و ملاسمای عمقی به‌تنهایی با این ماده خیلی کمرنگ نمی‌شوند و معمولاً درمان ترکیبی زیر نظر پزشک لازم است. اگر هنوز نمی‌دانید لک شما از کدام نوع است، راهنمای درمان لک صورت انواع لک و پکیج مناسب هر کدام را توضیح می‌دهد.
هیدروکینون دهه‌ها «استاندارد طلایی» درمان لک بوده و هنوز هم در غلظت ۲ تا ۵ درصد تجویز میشود. سریع و قوی عمل میکند، چون علاوه بر مهار تیروزیناز، ساختار سلول‌های رنگدانه‌ساز را هم تخریب میکند؛ همین ویژگی منشأ عوارض آن است. اتحادیه اروپا از سال ۲۰۰۱ مصرف آن را در محصولات آرایشی ممنوع کرده و در آمریکا از سپتامبر ۲۰۲۰ هیچ فراورده بدون‌نسخه هیدروکینون مجوز ندارد؛ سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) گزارش‌هایی از بثورات، تورم صورت و تیرگی دائمی پوست (اکرونوز) با این محصولات دریافت کرده است. برخلاف تصور رایج، FDA هیدروکینون را «سرطان‌زا اعلام» نکرده؛ در سال ۲۰۰۶ به‌دلیل شواهد حیوانی پیشنهاد محدودیت داد و در نهایت فروش بدون نسخه آن متوقف شد. آربوتین در مقابل، فقط آنزیم را مهار میکند، آهسته‌تر اثر می‌گذارد و در حد مجاز ایمن ارزیابی شده است.
| معیار | آربوتین | هیدروکینون |
|---|---|---|
| سازوکار | مهار آنزیم تیروزیناز؛ سلول رنگدانه‌ساز سالم می‌ماند | مهار آنزیم و تخریب سلول‌های رنگدانه‌ساز |
| قدرت و سرعت | میانه؛ نتیجه از هفته ۴ تا ۸ | زیاد؛ نتیجه سریع‌تر |
| عوارض شایع | قرمزی و سوزش خفیف در برخی افراد | تحریک، قرمزی، پوسته‌ریزی، حساسیت به نور |
| تیرگی دائمی (اکرونوز) | در حد مجاز گزارش نشده | با مصرف طولانی یا غلظت بالا ممکن است |
| مدت مصرف | مناسب مصرف طولانی و دوره نگهداری | دوره‌های کوتاه و زیر نظر پزشک |
| بارداری و شیردهی | داده کافی نیست؛ با نظر پزشک | توصیه نمی‌شود |
| مناسب چه کسی | پوست حساس، لک سطحی و تازه، پیشگیری از بازگشت لک | لک مقاوم و پررنگ، زیر نظر پزشک |
در ایران کرم‌های هیدروکینون ۲ و ۴ درصد در داروخانه‌ها عرضه می‌شوند و برای لکهای مقاوم هنوز گزینه مؤثری هستند، اما دوره مصرف باید کوتاه و با نظر پزشک یا داروساز باشد؛ جزئیات را در مقاله بهترین کرم و پماد هیدروکینون نوشته‌ایم. اگر پوست حساس دارید، لک‌تان تازه و سطحی است یا محصولی برای مصرف طولانی می‌خواهید، آربوتین انتخاب منطقی‌تری است.
در غلظت‌های مجاز، بیشتر افراد آربوتین را بدون مشکل تحمل می‌کنند. عوارضی که گزارش شده‌اند عمدتاً خفیف و گذرا هستند:
نگرانی اصلی درباره آربوتین، آزاد شدن هیدروکینون است. طبق مرور علمی منتشرشده در PMC، این ماده می‌تواند در شرایط نامناسب نگهداری، زیر نور فرابنفش یا در تماس با باکتری‌های سطح پوست به مقدار کم به هیدروکینون تبدیل شود. به همین دلیل کمیته ایمنی اروپا سقف غلظت تعیین کرده و تأکید میکند مقدار هیدروکینون موجود در محصول باید در حد ناچیز بماند. ترجمه عملی این نکته برای شما: محصول را خنک و دور از نور نگه دارید، در حمام نگذارید و اگر رنگ کرم یا سرم زرد تیره یا قهوهای شد، دورش بیندازید.
بارداری، شیردهی و کودکان
کارآزمایی بالینی روی زنان باردار انجام نشده است. چون این ماده از هیدروکینون ساخته شده و هیدروکینون در بارداری توصیه نمی‌شود، بیشتر متخصصان پوست می‌گویند در بارداری و شیردهی آن را بدون نظر پزشک شروع نکنید. برای لک بارداری، ضدآفتاب، آزلائیک اسید و ویتامین C سابقه ایمنی بیشتری دارند؛ راهنمای مشاوره درمان لک های دوران بارداری گزینه‌ها را توضیح می‌دهد. طبق برچسب محصولات، برای کودکان زیر ۳ سال مصرف نشود و روی زخم باز و اطراف چشم استفاده نکنید.
پیش از انتخاب کرم یا سرم آربوتین، به چهار چیز نگاه کنید:
چهار محصولی که در ادامه می‌بینید همه کد بهداشتی دارند، ساخت ایران هستند و در زمان نگارش این مقاله (آبان ۱۴۰۵) در مهتاطب موجودند. قیمت‌ها تغییر می‌کنند؛ قیمت روز را در صفحه محصول ببینید. فهرست کامل را هم در دسته کرم ضد لک مهتاطب پیدا می‌کنید.
از پرفروش‌های دسته ضدلک مهتاطب. طبق اطلاعات محصول، ۱۰ درصد آربوتین به‌همراه ویتامین C و عصاره شیرین‌بیان دارد، بدون هیدروکینون است و در بسته ۳۰ میلی‌لیتری عرضه میشود. برای لکهای مقاوم صورت و گردن و کسانی مناسب است که با درصدهای پایین‌تر نتیجه نگرفته‌اند. چون غلظت بالایی دارد، روی پوست حساس شب اول را یکشبدرمیان شروع کنید و دوره ۸ تا ۱۲ هفته‌ای را کامل کنید.
کرم ضد لک قوی آربوتین پیگمنتا آردن
کرم ۳۰ میلی‌لیتری ۱۰ درصدی با ویتامین C و شیرین‌بیان برای لکهای مقاوم صورت و گردن؛ مناسب انواع پوست، بدون هیدروکینون.
کرم ضد لک قوی آربوتین پیگمنتا آردنسرم ۳۰ میلی‌لیتری ایرانی که ماده مؤثرش را کنار آسکوربیل گلوکوزاید (شکل پایدار ویتامین C) و فرولیک اسید گذاشته است؛ این دو، هم آنتی‌اکسیدان‌اند و هم مهار تیروزیناز را تقویت می‌کنند. بافت سبک دارد، سریع جذب میشود و حس چربی نمی‌گذارد؛ برای پوست چرب و مختلط و برای لک آفتاب و جای جوش انتخاب خوبی است. بدون هیدروکینون است و می‌توانید زیر مرطوب‌کننده یا کرم ضدلک دیگری استفاده‌اش کنید.
سرم ضد لک آربوتین وایت ویت ویتالیر
سرم سبک ۳۰ میلی‌لیتری با ویتامین C پایدار و فرولیک اسید؛ برای پوست چرب و مختلط، لک آفتاب و جای جوش.
سرم ضد لک آربوتین وایت ویت ویتالیرگزینه اقتصادی و ملایم این فهرست. ماده مؤثر در این کرم به شکل لیپوزومال است؛ یعنی داخل ذرات چربی ریز بسته‌بندی شده تا آهسته‌تر آزاد شود و تحریک کمتری بدهد. بسته ۵۰ میلی‌لیتری آن برای پوست حساس، کسانی که اولین بار ضدلک می‌زنند، تیرگیهای سطحی و دوره نگهداری بعد از درمان اصلی مناسب است. انتظار نداشته باشید ملاسمای پررنگ را به‌تنهایی پاک کند.
کرم روشن کننده آربوتین لیپوزومال سی گل
کرم ۵۰ میلی‌لیتری لیپوزومال؛ ملایم و مقرون‌به‌صرفه برای پوست حساس، تیرگی سطحی و دوره نگهداری.
کرم روشن کننده آربوتین لیپوزومال سی گلاین کرم ۵۰ میلی‌لیتری ماده اصلی‌اش سیستئامین لیپوزومی ۵ درصد است و آربوتین، ویتامین C و نیاسینامید را به‌عنوان ترکیبهای کمکی دارد. سیستئامین در مرور نظام‌مند کارآزمایی‌های بالینی ملاسما یکی از سه درمانی بود که توصیه قوی گرفت. بنابراین اگر ملاسما یا لک مقاوم دارید و محصولات ساده‌تر جواب نداده‌اند، این گزینه قوی‌تر است؛ قیمتش هم بالاتر است و در روزهای اول ممکن است گرمی یا قرمزی خفیف حس کنید. بدون هیدروکینون و بدون کوجیک اسید است.
کرم ضد لک سیستئامین سیسپرسا
کرم ۵۰ میلی‌لیتری با سیستئامین ۵ درصد، آربوتین، ویتامین C و نیاسینامید؛ برای ملاسما و لکهای مقاوم که به ضدلک‌های ساده جواب نداده‌اند.
کرم ضد لک سیستئامین سیسپرسا| محصول | مواد مؤثر | حجم | مناسب برای | قیمت (آبان ۱۴۰۵) |
|---|---|---|---|---|
| کرم پیگمنتا آردن | آربوتین ۱۰٪، ویتامین C، شیرین‌بیان | ۳۰ میلی‌لیتر | لک مقاوم صورت و گردن، انواع پوست | ۸۹۵٬۰۰۰ تومان |
| سرم وایت ویت ویتالیر | آربوتین، آسکوربیل گلوکوزاید، فرولیک اسید | ۳۰ میلی‌لیتر | پوست چرب و مختلط، لک آفتاب و جای جوش | ۷۹۹٬۰۰۰ تومان |
| کرم لیپوزومال سی گل | آربوتین لیپوزومال | ۵۰ میلی‌لیتر | پوست حساس، شروع درمان، دوره نگهداری | ۳۷۰٬۰۰۰ تومان (با تخفیف ۳۳۳٬۰۰۰) |
| کرم سیستئامین سیسپرسا | سیستئامین ۵٪، آربوتین، ویتامین C، نیاسینامید | ۵۰ میلی‌لیتر | ملاسما و لک مقاوم | ۱٬۹۸۹٬۰۰۰ تومان |
راهنمای خرید: اگر بین این محصولات مردد هستید، عکس لک خود را در ایتا یا روبیکا به شماره ۰۹۳۰۲۰۰۷۵۸۷ بفرستید تا مشاوران پوست مهتاطب محصول مناسب را پیشنهاد دهند و در ثبت سفارش راهنمایی‌تان کنند. مشاوره تلفنی: ۰۲۱۶۵۳۸۹۶۹۳ (شنبه تا پنجشنبه، ۸ تا ۱۶).
ترکیبهای مفید: ویتامین C که در آزمایشگاه اثر مهاری آن روی تیروزیناز را تقویت کرده، نیاسینامید، ترانگزامیک اسید، عصاره شیرین‌بیان و کوجیک اسید. یک لایه‌بردار ملایم (AHA) دو تا سه شب در هفته هم به جذب بهتر کمک میکند؛ پکیج‌های لایه برداری پوست مهتاطب برای همین کار طراحی شده‌اند.
ترکیبهای نیازمند احتیاط: رتینول یا ترتینوئین و اسیدهای قوی را روی پوست حساس همزمان با آن نزنید؛ یکشبدرمیان استفاده کنید. روی زخم باز، پوست ملتهب و اطراف چشم استفاده نکنید. چند ضدلک قوی را با هم شروع نکنید؛ اگر تحریک شدید، نمی‌فهمید کدام مقصر است.
وقتی نظرات کاربران را در شبکه‌های اجتماعی و فروم‌ها می‌خوانید، معمولاً دو دسته تجربه می‌بینید: «عالی بود، لک آفتابم کم شد» و «هیچ اثری نداشت». هر دو می‌توانند درست باشند، چون نتیجه به سه چیز وابسته است که در نظرات گفته نمی‌شود:
انتظار واقع‌بینانه این است: کمرنگ شدن تدریجی لک، نه سفید شدن پوست؛ شروع تغییر از هفته چهارم؛ و نیاز به ادامه مصرف با فاصله برای حفظ نتیجه. اگر بعد از ۱۲ هفته مصرف منظم همراه ضدآفتاب هیچ تغییری ندیدید، احتمالاً نوع لک شما به درمان دیگری (هیدروکینون نسخه‌ای، ترانگزامیک اسید یا روش‌های پزشکی) نیاز دارد و بهتر است به متخصص پوست مراجعه کنید.
قرص یا کپسول آربوتین ربطی به لک پوست ندارد. شکل خوراکی آن همان عصاره برگ بیربری (اورسی) است که در طب سنتی اروپا برای علائم خفیف عفونت‌های تکرارشونده مجاری ادراری در زنان بزرگسال، مثل سوزش یا تکرر ادرار، استفاده میشود. آژانس داروی اروپا (EMA) این کاربرد را بر پایه سابقه مصرف سنتی پذیرفته، نه کارآزمایی بالینی، و شرط گذاشته که مصرف بیش از یک هفته طول نکشد، در بیماری کلیوی استفاده نشود و اگر علائم بعد از چهار روز بهتر نشد به پزشک مراجعه شود. فراورده خوراکی برای روشن شدن پوست اثری ثابت‌شده ندارد و در بارداری و شیردهی توصیه نمی‌شود. اگر قرصی با این نام به شما داده شده، نام دقیق ترکیب را از داروساز بپرسید.
برای کمرنگ کردن لکهای قهوهای پوست: لک آفتاب، لکههای سنی، جای جوش قهوهای، ملاسما و تیرگیهای سطحی بدن. با مهار آنزیم تیروزیناز جلوی ساخت رنگدانه تازه را میگیرد و لک موجود را بهتدریج روشن میکند.
بله، این ماده از ملایمترین ضدلکهاست و بخش فعال آن آهسته آزاد میشود. با این حال پوست حساس بهتر است با درصد کمتر یا فرم لیپوزومال شروع کند، محصول را اول روی ناحیه کوچکی امتحان کند و آن را همزمان با رتینول یا اسیدهای قوی نزند.
یک تا دو بار در روز روی پوست تمیز و خشک. اگر یک بار میزنید، شب را انتخاب کنید و صبح حتماً ضدآفتاب بزنید. برای پوست حساس، شروع یکشبدرمیان و افزایش تدریجی مناسبتر است.
اولین تغییر معمولاً بعد از ۴ هفته دیده میشود و نتیجه قابل اعتماد بعد از ۸ تا ۱۲ هفته مصرف منظم همراه با ضدآفتاب. جای جوش و لک آفتاب سطحی زودتر از ملاسما جواب میدهند.
داده کافی وجود ندارد. چون از هیدروکینون ساخته شده، بیشتر متخصصان توصیه می‌کنند در بارداری و شیردهی بدون نظر پزشک استفاده نشود. برای لک بارداری، ضدآفتاب و ترکیب‌هایی مثل آزلائیک اسید و ویتامین C سابقه ایمنی بیشتری دارند.
در آبان ۱۴۰۵، کرم و سرمهای آربوتین موجود در مهتاطب از حدود ۳۳۰ هزار تومان (کرم لیپوزومال سی گل با تخفیف) تا حدود ۲ میلیون تومان (کرم سیستئامین سیسپرسا) قیمت دارند. تفاوت قیمت بیشتر به ترکیبهای همراه و برند برمیگردد، نه فقط به درصد ماده مؤثر.
مقالات مرتبط در مجله مهتاطب
محتوای این صفحه توسط دکتر رویا میرنظامی، داروساز، از نظر علمی بازبینی شده است. آخرین به‌روزرسانی: ۸ آبان ۱۴۰۵
