دکتر رویا میرنظامی 
تخم شپش یا همان «رشک»، بخش سرسختِ ماجراست. شپش بالغ با یک بار استفاده از محصول مناسب از بین میرود، اما تخمها داخل یک پوسته مومی و ضدآب قرار دارند و با چسبی شبیه به جنس خود مو به ساقه مو دوخته شدهاند. به همین دلیل است که بسیاری از خانوادهها بعد از یک نوبت درمان باز هم دانههای سفید روی موها میبینند و فکر میکنند درمان شکست خورده است.
در این راهنمای درمان تخم شپش دقیقاً میگوییم تخم شپش چه شکلی است، چطور رشک زنده را از رشک مرده و شوره تشخیص دهید، کدام ترکیبها واقعاً تخمکش هستند و روش گامبهگام از بین بردن تخم شپش در خانه چیست.
پاسخ کوتاه: تخم شپش چطور از بین میرود؟
هیچ محصولی 100 درصد تخمها را از بین نمیبرد. درمان مؤثر همیشه سه جزء دارد: 1) یک فرآورده مناسب سن فرد، 2) شانهکشی مرطوب با شانه فلزی ریزدندانه بعد از هر نوبت، 3) تکرار درمان بین روز 7 تا 9 تا پورههای تازه از تخم درآمده قبل از تخمگذاری از بین بروند.
ترکیبهایی که علاوه بر شپش روی تخم هم اثر دارند: اسپینوساد، مالاتیون (نسبی) و فرآوردههای فیزیکی مبتنی بر دایمتیکون و ایزوپروپیل میریستات. پرمترین، پیرترین، بنزیل الکل و لیندان تخمکش نیستند و نوبت دوم برایشان الزامی است.
تخم شپش بیضی و کشیده است، اندازهای بین 0.3 تا 0.8 میلیمتر دارد (تقریباً به بزرگی نوک سوزن یا دانه کنجد) و رنگ آن از سفید شیری و کرم تا قهوهای روشن تغییر میکند. رنگ رشک اغلب نزدیک به رنگ موی فرد به نظر میرسد و همین موضوع تشخیص را در موهای روشن سخت میکند.
مهمترین نکته تشخیصی، فاصله از پوست سر است. شپش ماده تخمها را برای گرم ماندن در فاصله حدود 6 میلیمتری (کمتر از یکچهارم اینچ) از پوست سر میچسباند؛ بنابراین تخمهای زنده تقریباً همیشه نزدیک کف سر و بیشتر پشت گوشها و پشت گردن دیده میشوند. طبق راهنمای مرکز کنترل بیماری آمریکا، تخمهایی که بیشتر از یکچهارم اینچ از کف سر فاصله دارند تقریباً همیشه یا قبلاً باز شدهاند یا دیگر زنده نیستند.
سادهترین آزمون خانگی، «آزمون تکاندن» است: شوره، ذرات چربی و باقیمانده اسپری مو با ناخن یا تکان دادن مو بهراحتی جدا میشوند، اما تخم شپش با ناخن هم بهسختی سُر میخورد و روی ساقه مو باقی میماند.
| ویژگی | رشک زنده | رشک مرده یا پوسته پوک | شوره سر |
|---|---|---|---|
| فاصله از پوست سر | کمتر از 6 میلیمتر | معمولاً دورتر، روی تنه مو | پراکنده در کل مو |
| رنگ و ظاهر | کرم تا قهوهای، براق و پر | سفید یا شفاف، مات و توخالی | فلس بیشکل و نامنظم |
| چسبندگی | محکم، با ناخن جدا نمیشود | همچنان چسبیده، ولی شکننده | با تکان دادن مو میریزد |
| معنی آن برای شما | آلودگی فعال است | نشانه آلودگی فعال نیست | ربطی به شپش ندارد |
اگر مطمئن نیستید با شپش سر طرف هستید یا نه، بهتر است پیش از شروع هر درمانی علائم شپش سر را با وضعیت پوست سر فرد مقایسه کنید. شروع درمان بدون دیدن شپش زنده یا رشک نزدیک کف سر، فقط پوست سر را تحریک میکند.
این شایعترین سؤال بعد از درمان است. وقتی پوره از تخم بیرون میآید، پوسته خالی روی مو باقی میماند و چسب آن با شامپوی معمولی حل نمیشود. چون مو ماهانه حدود یک سانتیمتر رشد میکند، این پوستهها هفتهها و گاهی ماهها روی مو دیده میشوند، در حالیکه آلودگی تمام شده است.
نکته مهم: پوسته پوک و تخم مرده نه سرایت میکنند و نه دوباره تبدیل به شپش میشوند. معیار قضاوت شما باید دیدن شپش زنده و متحرک باشد، نه شمارش رشکها. با این حال جدا کردن تخمهای مرده دو فایده دارد: ظاهر مو مرتب میشود و دفعه بعد که مو را بررسی میکنید، رشک تازه را با رشک قدیمی اشتباه نمیگیرید.
برای جدا کردن رشک مرده، مو را کاملاً مرطوب و پر از نرمکننده کنید، آن را به دستههای نازک تقسیم کنید و با شانه فلزی مخصوص شپش از بیخ مو تا نوک بکشید. شیارهای ریز شانه فلزی مثل ناخن عمل میکنند و پوسته را از ساقه مو میلغزانند. کشیدن با ناخن روی تکتک تارها هم جواب میدهد اما برای موی بلند عملاً وقتگیر و طاقتفرساست.
تخم شپش حدود 6 تا 9 روز بعد از تخمگذاری باز میشود. پوره خارجشده 7 تا 13 روز طول میکشد تا بالغ شود و شپش ماده بالغ روزانه حدود 6 تا 10 تخم میگذارد. شپش بالغ روی سر حدود 30 روز زنده میماند، اما اگر از پوست سر جدا شود و نتواند خونخواری کند، معمولاً در 1 تا 2 روز میمیرد.
همین اعداد، منطق درمان را میسازند: فرآوردهای که فقط شپش را میکشد، تخمهای سالم را دستنخورده باقی میگذارد. اگر نوبت دوم را بین روز 7 تا 9 انجام ندهید، پورههای تازه از تخم درآمده فرصت پیدا میکنند بالغ شوند و دور جدیدی از تخمگذاری را شروع کنند. تکرار درمان زودتر از روز 7 هم فایدهای ندارد، چون هنوز همه تخمها باز نشدهاند.
فرآوردههای مورد استفاده در درمان تخم شپش و شپش سر دو دستهاند. دسته اول سموم عصبی هستند (مثل پرمترین و مالاتیون) که سیستم عصبی حشره را مختل میکنند؛ شپش میتواند در برابر این گروه مقاومت دارویی پیدا کند. دسته دوم فرآوردههای فیزیکی هستند (مثل دایمتیکون و ایزوپروپیل میریستات) که راه تنفسی حشره را میبندند یا لایه مومی بدنش را حل میکنند؛ چون اثرشان مکانیکی است، عملاً مقاومت در برابرشان شکل نمیگیرد. در یک کارآزمایی تصادفیشده، لوسیون دایمتیکون 4 درصد در مقایسه با مالاتیون نتیجه بهتری داد (حدود 70 درصد در برابر 33 درصد بهبودی)، هرچند اثر آن روی تخمها محدود است و نوبت دوم همچنان لازم است.
| ترکیب | اثر بر شپش | اثر بر تخم شپش | حداقل سن طبق برچسب | نوع اثر |
|---|---|---|---|---|
| اسپینوساد 0.9% | دارد | دارد | 6 ماه | عصبی |
| مالاتیون 0.5% | دارد | نسبی | 6 سال | عصبی |
| دایمتیکون | دارد | محدود | طبق برچسب فرآورده | فیزیکی |
| ایزوپروپیل میریستات | دارد | محدود | طبق برچسب فرآورده | فیزیکی |
| پرمترین 1% | دارد | ندارد | 2 ماه | عصبی |
| پیرترین + پیپرونیل بوتوکساید | دارد | ندارد | 2 سال | عصبی |
| بنزیل الکل 5% | دارد | ندارد | 6 ماه | فیزیکی |
| ایورمکتین موضعی 0.5% | دارد | ندارد (پورهها زنده نمیمانند) | 6 ماه | عصبی |
| لیندان 1% | دارد | ندارد | فقط خط آخر درمان | عصبی |
اسپینوساد از تخمیر یک باکتری خاکی به دست میآید و چون هم شپش و هم تخم را از بین میبرد، معمولاً یک نوبت کافی است؛ برچسب رسمی این فرآورده مصرف آن را از 6 ماهگی به بالا مجاز میداند و تکرار را فقط در صورت دیدن شپش زنده در روز هفتم توصیه میکند. در مقابل، لیندان امروز درمان خط اول نیست: انجمن اطفال آمریکا دیگر آن را توصیه نمیکند و مصرف بیش از حد یا بلع تصادفی آن برای سیستم عصبی سمی است. مصرفش باید محدود بماند به مواردی که درمانهای ایمنتر شکست خوردهاند و حتماً زیر نظر پزشک.
این روش تنها راه درمان تخم شپش است که هیچ محدودیت سنی ندارد، برای دوران بارداری و شیردهی هم بیخطر است و میتواند هم بهتنهایی و هم در کنار دارو استفاده شود. خدمات سلامت انگلستان برنامه شانهکشی در روزهای 1، 5، 9 و 13 و بررسی نهایی در روز 17 را توصیه میکند؛ این فاصلهها دقیقاً با چرخه تفریخ تخم هماهنگ است.
برای موی کوتاه هر نوبت حدود 10 دقیقه و برای موی بلند و فر 20 تا 30 دقیقه وقت میبرد. اگر بعد از 17 روز هنوز شپش زنده میبینید، نوبت استفاده از یک فرآورده دارویی یا فیزیکی است.
هشدار ایمنی: تا وقتی لوسیون یا محلول ضد شپش روی مو است، از سشوار، اتوی مو و حرارت مستقیم استفاده نکنید و نزدیک شعله نروید. بسیاری از این فرآوردهها پایه الکلی یا روغنی دارند و اشتعالپذیرند. «اتو کشیدن مو برای کشتن رشک» هم بیاثر است و هم خطرناک.
پیش از انتخاب محصول درمان تخم شپش، سه معیار را بسنجید: سن فرد مبتلا (تعیینکنندهترین عامل)، طول مو (موی بلندتر از شانه معمولاً به بیش از یک بطری نیاز دارد) و سابقه درمان (اگر قبلاً با پرمترین یا پیرترین جواب نگرفتهاید، احتمال مقاومت هست و بهتر است سراغ فرآورده فیزیکی بروید). فهرست شامپوی ضد شپش و رشک داروخانه مهتاطب بر همین اساس دستهبندی شده و میتوانید گزینههای متناسب با سن و شرایط خود را همانجا مقایسه کنید.
| محصول | ماده مؤثر | رده سنی | مناسب برای |
|---|---|---|---|
| سرم ضد شپش LS پریم | ایزوپروپیل میریستات و دایمتیکون | بالای 2 سال | مواردی که به فرآوردههای شیمیایی جواب ندادهاند |
| لوسیون ضد شپش دای لیس | دایمتیکون | بالای 2 سال | شپش سر و بدن، بدون بوی آزاردهنده |
| لوسیون و شامپو لایس فری سریتا | پیرتروم، پیپرونیل بوتوکساید، اسانسهای گیاهی | بالای 1 سال | کودکان کمسن، با درمان تکرارشونده |
| شامپو پرمترین گیلارانکو | پرمترین | بالای 2 ماه | شروع درمان، با تکرار الزامی در روز نهم |
قیمتها و حجم بستهها تغییر میکنند؛ عدد بهروز هر محصول را در صفحه همان محصول ببینید.
این محلول با سری اسپری عرضه میشود، یک شانه پلاستیکی همراه دارد و برای بالای 2 سال مناسب است. اثر آن فیزیکی است: ایزوپروپیل میریستات لایه مومی بدن شپش را حل میکند و دایمتیکون راه تنفسیاش را میبندد. سازنده مدعی است شپش در کمتر از یک دقیقه از بین میرود و تخمها ظرف حدود 8 روز خشک میشوند. فاقد آفتکش سمی، نگهدارنده، پارابن، اسانس و رنگ است، به همین دلیل احتمال حساسیت پوستی با آن کم است. حتی اگر با یک نوبت نتیجه گرفتید، تکرار نوبت دوم 8 تا 10 روز بعد را حذف نکنید.
ماده اصلی این لوسیون دایمتیکون است؛ همان ترکیبی که در کارآزماییهای بالینی اثربخشیاش با فرآوردههای حشرهکش برابری کرده و مزیت مهمش این است که شپش در برابرش مقاومت پیدا نمیکند. محلولی بیرنگ و بدون بوی آزاردهنده است و برای شپش بدن هم به کار میرود. چون اثرش روی تخم محدود است، نوبت دوم بعد از یک هفته را جدی بگیرید.
اگر کودک بین 1 تا 2 سال دارید، این ترکیب مناسبترین گزینه در دسترس است. ماده مؤثر اصلی، عصاره پیرتروم (گلی از خانواده داوودی) است که خاصیت فلجکنندگی قوی برای شپش دارد، بههمراه پیپرونیل بوتوکساید که اثر پیرتروم را تقویت میکند و جدا شدن تخم شپش از مو را آسانتر میکند. روغن سنبل هندی، اسطوخودوس و روغن درخت چای هم در فرمولاسیون آن هستند.
لوسیون را از فاصله حدود 10 سانتیمتری روی مو و پوست سر بزنید، 15 دقیقه صبر کنید، آبکشی کنید و بعد با شامپوی لایس فری بشویید. دلیل اینکه این ترکیب در رتبه آخر جدول ما قرار گرفته، تعداد دفعات مصرف آن است: دو نوبت پشتسرهم در هفته اول و دو نوبت در هفته دوم. در عوض، پایینترین رده سنی را پوشش میدهد.
خرید لوسیون لایس فری سریتا خرید شامپو لایس فری سریتا
پرمترین یک پیرتروئید صناعی شبیه به عصاره طبیعی گل داوودی است و پایینترین رده سنی مجاز را دارد (از 2 ماهگی). نکته کلیدی این است که پرمترین شپش زنده را میکشد اما تخم شپش را از بین نمیبرد؛ بنابراین نوبت دوم در روز نهم برای از بین بردن پورههای تازه، انتخابی نیست و ضروری است. اگر بعد از دو نوبت هنوز شپش فعال دیدید، مقاومت دارویی محتمل است و باید فرآورده را عوض کنید، نه اینکه همان محصول را بار سوم و چهارم تکرار کنید.
لیندان نباید برای نوزادان نارس، کودکان، سالمندان، زنان باردار و شیرده، افراد با پوست تحریکشده یا زخمی و افراد با وزن پایین استفاده شود. درمان مجدد با آن هم توصیه نمیشود. اگر به این مرحله رسیدهاید، یعنی درمان قبلی شکست خورده است و ارزیابی پزشک لازم است. سایر گزینههای موجود را میتوانید در دسته داروهای درمان شپش ببینید.
برای مشاوره انتخاب محصول، عکس محصول یا سؤال خود را در واتساپ، ایتا یا روبیکا به شماره 09302007587 بفرستید تا کارشناسان داروخانه مهتاطب راهنمایی کنند.
سه پکیج بر اساس سن تنظیم شدهاند و هر سه شانه فلزی دارند، چون بدون شانهکشی هیچ پکیجی کامل نیست:
طرز مصرف هر پکیج روی بسته ارسالی نوشته میشود. برای ثبت سفارش میتوانید عکس پکیج را به همان شماره بفرستید یا از بخش «پک درمانی» سایت مهتاطب سفارش دهید.
یک اصل مهم در درمان تخم شپش: یک فرآورده را بیش از 2 تا 3 نوبت تکرار نکنید. تکرار بیشتر، هم احتمال عوارض پوستی را بالا میبرد و هم به انتخاب شپشهای مقاوم کمک میکند.
پاسخ صادقانه این است: تخم شپش «بدش نمیآید»، چون یک موجود متحرک نیست و بویی آن را فراری نمیدهد. تخم فقط با دو چیز از بین میرود؛ ترکیبی که به داخل پوسته نفوذ کند یا آن را خفه کند، و جدا کردن مکانیکی با شانه.
درباره شپش بالغ، شواهد آزمایشگاهی نشان میدهد برخی اسانسها مانند درخت چای، اسطوخودوس، رزماری و سنبل هندی اثر دورکننده یا کشنده دارند، اما این شواهد بیشتر در محیط آزمایشگاه به دست آمده و اسانسها در فهرست درمانهای تأییدشده سازمانهای بهداشتی نیستند. اسانس خالص روی پوست سر کودک هم میتواند تحریک و حساسیت ایجاد کند. بنابراین اسانس را بهعنوان یک کمککننده در فرمولاسیون آماده بپذیرید، نه جایگزین درمان.
مؤثرترین کار پیشگیرانه، چیزی است که هیچ هزینهای ندارد: بررسی هفتگی موی کودک با شانه ریزدندانه روی موی مرطوب و نرمکنندهزده. شپش با تماس مستقیم سر به سر منتقل میشود، پس آموزش پرهیز از نزدیک کردن سرها هنگام بازی و عکس گرفتن، از هر اسپری دورکنندهای کارآمدتر است.
پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا چند روش خانگی رایج برای درمان تخم شپش را بررسی کردهاند و هیچکدام از سرکه، الکل ایزوپروپیل، روغن زیتون، مایونز، کره آبشده و وازلین روش مؤثری برای کنترل شپش نبودهاند. جزئیات هر روش:
تصور رایج این است که اسید سرکه چسب رشک را حل میکند. مشکل اینجاست که این چسب از ترکیباتی شبیه به جنس خود مو ساخته شده؛ محلولی که آن را حل کند به موها هم آسیب میزند. سرکه رقیق ممکن است شانهکشی را کمی راحتتر کند، اما نه شپش بالغ را میکشد و نه جایگزین فرآورده ضد شپش است.
منطق این روش خفه کردن شپش است، اما شواهد محکمی برای اثربخشی مایونز وجود ندارد. شپش میتواند برای مدتی بیحرکت شود و بعد از شسته شدن مایونز دوباره فعال شود. مهمتر اینکه مایونز هیچ اثری روی تخم شپش ندارد و پوسته ضدآب تخم، این مواد را عبور نمیدهد.
آنچه در این روش جواب میدهد، جوش شیرین نیست؛ نرمکننده غلیظ و شانهکشی منظم است. همان کاری که در بخش شانهکشی مرطوب توضیح دادیم، بدون خطر خشک شدن و آسیب دیدن مو. اگر قرار است وقت بگذارید، همان روش استاندارد را انجام دهید.
مطالعات آزمایشگاهی نشان دادهاند اجزای این اسانس فعالیت حشرهکشی دارند و در برخی بررسیها روی شپش و رشک اثر گذاشتهاند، اما این نتایج هنوز به توصیه بالینی رسمی تبدیل نشدهاند. اگر میخواهید امتحان کنید، هرگز اسانس خالص را مستقیم روی پوست سر نزنید؛ رقیقکردن در روغن حامل و آزمون حساسیت روی ناحیه کوچکی از پوست ضروری است. برای کودکان زیر 2 سال اصلاً توصیه نمیشود.
کمتر از آنچه فکر میکنید. شپش جدا شده از سر، بدون خونخواری بیش از 1 تا 2 روز دوام نمیآورد و تخم دور از گرمای پوست سر باز نمیشود. کافی است لباس، ملحفه، حوله و کلاهی که 2 روز قبل از درمان استفاده شده با آب داغ شسته و با حرارت بالا خشک شود؛ وسایل غیرقابل شستوشو را 2 هفته در کیسه پلاستیکی دربسته بگذارید. جاروبرقی کشیدن مبل و فرش کافی است و نیازی به تمیزکاری افراطی نیست.
از اسپریهای حشرهکش فضایی استفاده نکنید. این اسپریها در کنترل شپش سر نقشی ندارند و استنشاق یا جذب پوستیشان میتواند سمی باشد.
در این موارد به پزشک مراجعه کنید: زخم، ترشح چرکی یا تورم غدد لنفاوی پشت گردن (نشانه عفونت ثانویه)، ابتلای نوزاد زیر 2 ماه، بارداری و شیردهی، و شکست دو نوبت درمان صحیح با دو فرآورده متفاوت.
با یک برنامه درست، پایان آلودگی حدود 2 هفته طول میکشد: نوبت اول درمان، نوبت دوم بین روز 7 تا 9 و شانهکشی بین این دو نوبت. خود پوستههای خالی ممکن است هفتهها روی مو بمانند و این نشانه شکست درمان نیست.
خیر. پوسته پوک یا تخم غیرزنده نه باز میشود و نه به فرد دیگری منتقل میشود. فقط تخمهای زنده که در فاصله کمتر از 6 میلیمتری پوست سر قرار دارند میتوانند باز شوند.
در میان داروهای تأییدشده، اسپینوساد 0.9% هم شپش و هم تخم را از بین میبرد و معمولاً به یک نوبت نیاز دارد. مالاتیون 0.5% اثر نسبی روی تخم دارد. اما «قویترین» همیشه مناسبترین نیست؛ سن فرد، سابقه درمان و شرایط پوست سر تعیینکننده انتخاب هستند.
مو را مرطوب کنید، نرمکننده فراوان بزنید، به دستههای باریک تقسیم کنید و با شانه فلزی ریزدندانه از بیخ مو تا نوک بکشید و بعد از هر حرکت شانه را روی دستمال پاک کنید. شانه فلزی نسبت به شانه پلاستیکی خیلی بهتر تخم را از ساقه مو جدا میکند.
این کار توصیه نمیشود. اتوی مو به بیخ مو و نزدیک پوست سر (جایی که تخمهای زنده هستند) نمیرسد، به مو آسیب میزند و اگر روی مو فرآورده ضد شپش باقی مانده باشد، خطر اشتعال دارد.
چون چسب تخم با شامپو حل نمیشود و پوسته خالی تا وقتی با شانه جدا نشود یا مو رشد نکند سر جایش میماند. ملاک موفقیت درمان، ندیدن شپش زنده و متحرک است، نه ناپدید شدن فوری رشکها.
بازبینی علمی: این مقاله توسط دکتر رویا میرنظامی، داروساز و مسئول فنی داروخانه مهتاطب، بازبینی شده است.
آخرین بهروزرسانی محتوا: مهر 1405 · منابع استنادشده در متن لینک شدهاند. این مطلب جایگزین معاینه و تجویز پزشک نیست.
