دکتر رویا میرنظامی 
اگزما با مرطوبکننده و کرم کنترل میشود، نه با قرص. اما وقتی خارش خواب را به هم می‌زند، پوست عفونت کرده یا درمان موضعی جواب نداده، پزشک قرص هم به درمان اضافه میکند. درست همین‌جا بیشتر افراد می‌پرسند: بهترین قرص برای درمان اگزما کدام است و چه کسی باید آن را بخورد؟
در این مقاله چهار قرص رایج اگزما در ایران (سیتریزین، فکسوفنادین، لوراتادین و پردنیزولون) را با شواهد علمی بررسی می‌کنیم. می‌گوییم هر کدام برای چه کسی مناسب است، چه عوارضی دارد و کجا نباید مصرف شود. به سؤال‌های پرتکرار درباره آمپول اگزما، قرص‌های جدید مثل باریسیتینیب و مکمل‌ها هم پاسخ می‌دهیم.
پاسخ سریع: بهترین قرص برای درمان اگزما به نوع و شدت اگزمای شما بستگی دارد و هیچ قرصی جای کرم و مرطوبکننده را نمی‌گیرد.
بهترین قرص برای درمان اگزما قرصی است که مشکل اصلی شما را هدف بگیرد: خارش، التهاب شدید، عفونت یا بیماری مزمنی که با کرم کنترل نمی‌شود. به همین دلیل پزشکان قرص را «درمان کمکی» می‌دانند. پایه درمان اگزما همیشه مرطوبکننده و کرم‌های موضعی است و قرص فقط وقتی اضافه میشود که این پایه کافی نباشد.
این حرف نظر شخصی نیست. مرور کاکرین که ۲۵ کارآزمایی با ۳۲۸۵ شرکت‌کننده را بررسی کرد، شواهد سازگاری نیافت که قرص‌های آنتیهیستامین همراه با کرم، اگزما را بهتر کنند. پس اگر فقط قرص بخورید و پوست را مرطوب نکنید، احتمالاً نتیجه نمی‌گیرید.
قرص‌ها در درمان اگزما سه نقش دارند:
قرص اگزما وقتی معنا دارد که یکی از این چهار حالت پیش آمده باشد:
بیشتر اگزماهای خفیف بدون قرص خوب می‌شوند. این مراحل را به ترتیب جلو ببرید:
قرص‌هایی که برای اگزما تجویز می‌شوند چهار گروه هستند و تا این چهار گروه را نشناسید، نمی‌توانید بگویید بهترین قرص برای درمان اگزما در شرایط شما کدام است. سه گروه اول را احتمالاً در داروخانه شنیده‌اید؛ گروه چهارم داروهای تخصصی و نسبتاً جدیدی هستند که فقط متخصص پوست تجویز میکند.
آنتی‌هیستامین‌ها اثر هیستامین را مهار می‌کنند؛ هیستامین ماده‌ای است که بدن در واکنش آلرژیک آزاد میکند. این داروها در کهیر و تب یونجه خوب جواب می‌دهند، اما خارش اگزما بیشتر از مسیرهای دیگری غیر از هیستامین ایجاد میشود. همین است که در مطالعات، در کودکان شواهدی برای اضافه کردن آنتیهیستامین به درمان اگزما پیدا نشد و در بزرگسالان فقط فکسوفنادین بهبود مختصری در خارش نشان داد.
این داروها دو نوع دارند:
پردنیزولون رایج‌ترین کورتون خوراکی در ایران است. سیستم ایمنی را سرکوب میکند و در چند روز قرمزی، خارش و ورم را فرو می‌نشاند. اما این اثر سریع بهای سنگینی دارد: با قطع دارو، اگزما اغلب شدیدتر از قبل برمی‌گردد و مصرف طولانی عوارض جدی می‌آورد. به همین دلیل آکادمی پوست آمریکا (AAD) در راهنمای ۲۰۲۳ خود مصرف کورتون خوراکی برای اگزما را توصیه نمی‌کند، مگر برای دوره کوتاه در شعلهوری شدید یا به‌عنوان پل تا شروع درمان اصلی.
آنتی‌بیوتیک اگزما را درمان نمی‌کند؛ عفونتی را درمان میکند که روی پوست خراشیده‌شده اگزمایی نشسته است. اگر پوست ترشح زرد، دلمه یا تاول چرکی ندارد، آنتی‌بیوتیک فایده‌ای ندارد. مرور کاکرین روی ۴۱ مطالعه نشان داد آنتی‌بیوتیک خوراکی در اگزمای بدون عفونت احتمالاً هیچ تفاوتی ایجاد نمی‌کند. انتخاب نوع آنتی‌بیوتیک و مدت مصرف هم فقط با پزشک است.
وقتی اگزما متوسط تا شدید است و با کرم و نوردرمانی کنترل نمی‌شود، متخصص پوست به داروهای سیستمیک می‌رسد. راهنمای AAD داروهای قدیمی‌تر مثل سیکلوسپورین، متوترکسات، آزاتیوپرین و مایکوفنولات را «با احتیاط» توصیه میکند و برای نسل جدید توصیه قوی دارد:
برای انتخاب بهترین قرص برای درمان اگزما، اول این جدول را ببینید؛ خلاصه چیزی است که در ادامه برای هر قرص توضیح می‌دهیم. ستون «شواهد برای اگزما» بر اساس مرور کاکرین ۲۰۱۹ است.
| قرص | نوع و نسخه | شواهد برای اگزما | بهترین کاربرد | نکته کلیدی |
|---|---|---|---|---|
| سیتریزین | آنتیهیستامین نسل دوم، بدون نسخه؛ خواب‌آوری کم اما در برخی افراد محسوس | در مطالعه ۷۹۵ کودک، بهتر از دارونما نبود | خارش همراه با کهیر یا آلرژی فصلی | در بیماری کلیوی دوز کمتر؛ بار اول رانندگی نکنید |
| فکسوفنادین | آنتیهیستامین نسل دوم، بدون نسخه؛ خواب‌آوری بسیار کم | در ۴۰۰ بزرگسال، کاهش مختصر خارش در یک هفته | خارش روزانه در افرادی که باید هوشیار بمانند | با آب‌میوه و آنتی‌اسید نخورید |
| لوراتادین | آنتیهیستامین نسل دوم، بدون نسخه؛ خواب‌آوری بسیار کم | در مطالعه کوچک ۲۸ نفری، تفاوتی با دارونما نداشت | خارش آلرژیک در بارداری (با نظر پزشک) | ۴۸ ساعت پیش از تست آلرژی قطع شود |
| پردنیزولون | کورتون خوراکی، فقط با نسخه؛ خواب‌آور نیست، گاهی بی‌خوابی | اثر سریع، اما راهنماها مصرف معمول آن را توصیه نمی‌کنند | شعلهوری شدید و کوتاه‌مدت | هرگز ناگهانی قطع نشود؛ خطر بازگشت شدید |
سیتریزین (که «ستیریزین» هم نوشته میشود) پرمصرف‌ترین آنتیهیستامین داروخانه‌های ایران است و برای همین اولین نامی است که در جست‌وجوی بهترین قرص برای درمان اگزما به گوش می‌خورد. هیستامین را مهار میکند و عطسه، آبریزش و خارش آلرژیک را کم میکند. اما درباره اگزما باید صادق باشیم: در بزرگترین مطالعه کاکرین، ۷۹۵ کودک مبتلا به اگزما ۱۸ ماه سیتریزین گرفتند و بهبود پوست آن‌ها با گروه دارونما فرقی نداشت. فایده واقعی سیتریزین برای کسی است که همراه اگزما، کهیر یا آلرژی فصلی هم دارد.
سیتریزین به شکل قرص ۵ و ۱۰ میلی‌گرم و شربت در بازار هست. دوز معمول بزرگسالان طبق بروشور، ۱۰ میلی‌گرم یک بار در روز است و اگر خواب‌آوری اذیت کرد، می‌توان با نظر داروساز به ۵ میلی‌گرم رسید. حداکثر دوز روزانه بزرگسالان ۱۰ میلی‌گرم است.
برای کودکان، دوز را فقط داروساز یا پزشک بر اساس سن و وزن تعیین میکند و زیر ۶ سال معمولاً شربت تجویز میشود. ایمنی سیتریزین زیر ۶ ماه تأیید نشده است. در سالمندان و افرادی که مشکل کلیه یا کبد دارند دوز کمتر است.
شایع‌ترین عارضه خواب‌آلودگی است. با اینکه سیتریزین «بدون خواب‌آوری» دسته‌بندی میشود، در بخشی از افراد خواب‌آلودگی و کاهش تمرکز ایجاد میکند؛ بار اول پس از مصرف رانندگی نکنید. عوارض دیگر:
فکسوفنادین (نام تجاری آشنا: تلفست) کم‌خواب‌آورترین آنتیهیستامین رایج است. اگر بین آنتی‌هیستامین‌ها به دنبال بهترین قرص برای درمان اگزما باشیم، فکسوفنادین نزدیک‌ترین گزینه است، چون تنها آنتی‌هیستامینی بود که در مطالعات روی بزرگسالان نتیجه مثبت داشت: در یک کارآزمایی روی ۴۰۰ بزرگسال، دوز ۱۲۰ میلی‌گرم روزانه در یک هفته خارش را اندکی کم کرد. این اثر مختصر است، اما برای کسی که روزها باید هوشیار باشد و خارش اذیتش میکند، انتخاب منطقی‌تری از سیتریزین است.
فکسوفنادین با قدرت‌های ۳۰، ۶۰، ۱۲۰ و ۱۸۰ میلی‌گرم تولید میشود. برای بزرگسالان و نوجوانان بالای ۱۲ سال، دوز معمول طبق بروشور ۱۲۰ یا ۱۸۰ میلی‌گرم یک بار در روز است. برای کودکان زیر ۱۲ سال فقط با تشخیص پزشک مصرف میشود. اثر آن حدود یک ساعت بعد شروع میشود و ۲۴ ساعت می‌ماند.
دو نکته که بیشتر افراد نمی‌دانند: فکسوفنادین را با آب‌میوه (پرتقال، گریپ‌فروت، سیب) نخورید، چون جذب آن را کم میکند؛ قرص را با یک لیوان آب بخورید. آنتی‌اسیدهای حاوی آلومینیوم یا منیزیم را هم چند ساعت قبل یا بعد از آن مصرف کنید.
لوراتادین آنتیهیستامین نسل دوم با اثر ۲۴ ساعته است و خواب‌آوری آن از سیتریزین کمتر است. برای اگزما شواهد کمی دارد: تنها مطالعه کاکرین روی ۲۸ بزرگسال در چهار هفته هیچ تفاوتی با دارونما نشان نداد. مزیت اصلی لوراتادین جای دیگری است: در بارداری معمولاً اولین آنتیهیستامین پیشنهادی است و در شیردهی هم به‌طور معمول قابل‌قبول شمرده میشود؛ البته باز هم با نظر پزشک.
قرص لوراتادین ۱۰ میلی‌گرمی است و برای افراد بالای ۱۲ سال، دوز معمول طبق بروشور یک قرص در روز است. برای کودکان ۲ تا ۱۲ سال، دوز بر اساس وزن تعیین میشود و معمولاً شربت تجویز میشود؛ این تعیین دوز را به داروساز یا پزشک بسپارید. ایمنی لوراتادین زیر ۲ سال ثابت نشده است. غذا جذب آن را کمی به تأخیر می‌اندازد، اما مانع اثر نمی‌شود.
پردنیزولون کورتون خوراکی است و قوی‌ترین قرص این فهرست. بسیاری آن را بهترین قرص برای درمان اگزما می‌دانند، چون فعالیت سلول‌های ایمنی را سرکوب میکند و ظرف چند روز خارش، قرمزی و ورم را خاموش میکند. دقیقاً به همین دلیل خطرناک‌ترین قرص این فهرست هم هست. پردنیزولون در ایران به شکل قرص ۵ و ۵۰ میلی‌گرم، قطره چشمی و آمپول وجود دارد و فقط با نسخه پزشک مصرف میشود.
فقط در شعلهوری شدیدی که بخش بزرگی از بدن را گرفته و با کرم قوی هم کنترل نشده، یا به‌عنوان «پل» تا شروع اثر درمان اصلی. دوره مصرف کوتاه است و پزشک معمولاً دوز را بهتدریج کم میکند تا اگزما ناگهان برنگردد. کلینیک مایو تأکید میکند این داروها به دلیل عوارض جدی برای مصرف طولانی مناسب نیستند. دوز و مدت مصرف را فقط پزشک تعیین میکند؛ هیچ دوز «استاندارد خانگی» برای پردنیزولون وجود ندارد.
در دوره کوتاه، عوارض معمولاً گذرا هستند: بی‌خوابی، تغییر خلق، افزایش اشتها، تپش قلب، تعریق و ناراحتی معده. در مصرف طولانی یا تکراری، عوارض جدی می‌شوند: افزایش وزن، بالا رفتن فشار خون و قند خون، پوکی استخوان، آب مروارید و افت رشد در کودکان. کورتون خوراکی توان بدن در مقابله با عفونت را کم میکند و حتی ممکن است علائم عفونت را پنهان کند.
هشدار: در بارداری، شیردهی، کودکان و افراد با بیماری زمینه‌ای (دیابت، فشار خون، نارسایی کلیه یا کبد، صرع، بیماری قلبی) هیچ‌کدام از قرص‌های این مقاله را بدون مشورت پزشک یا داروساز مصرف نکنید. پردنیزولون و هیدروکسی‌زین در بارداری فقط با تصمیم پزشک و در شرایط خاص تجویز می‌شوند.
محل اگزما انتخاب دارو را عوض میکند. چیزی که برای اگزمای تنه درست است، برای پوست سر یا پلک همیشه درست نیست.
بیشتر آنچه «اگزمای سر» نامیده میشود درماتیت سبورئیک است: پوسته‌های چرب، خارش و قرمزی ریشه مو که با رشد بیش از حد یک قارچ طبیعی پوست مرتبط است. درمان آن قرص نیست؛ شامپوی ضدقارچ یا ضدشوره (کتوکونازول، سلنیوم سولفید، زینک پیریتیون) است و اگر کافی نبود، محلول کورتون موضعی. طبق راهنمای AAD، قرص ضدقارچ خوراکی مثل ایتراکونازول یا تربینافین فقط در موارد گسترده و مقاوم و با نسخه متخصص پوست تجویز میشود. اگر خارش سر شدید است، همان آنتی‌هیستامین‌های بالا می‌توانند کمکی باشند، نه درمان.
اگزمای دست اغلب تماسی است: شوینده، آب داغ، دستکش لاتکس یا مواد شیمیایی محیط کار. پایه درمان دوری از محرک، دستکش نخی زیر دستکش کار و مرطوبکننده چرب بعد از هر شست‌وشو است. در موارد شدید و مزمن، مرور کاکرین روی ۶۰ مطالعه نشان داد قرص آلی‌ترتینوئین در اگزمای مزمن دست مؤثرتر از دارونما بوده است؛ این دارو در برخی کشورها برای همین منظور تأیید شده، در ایران رایج نیست و حتی اگر در دسترس باشد، به دلیل خطر شدید برای جنین فقط با نسخه و آزمایش منظم مصرف میشود. سیکلوسپورین هم گزینه متخصص برای موارد مقاوم است.
پوست صورت و پلک نازک است و کورتون موضعی قوی روی آن سریع عارضه می‌دهد. برای اگزمای دور چشم پزشک معمولاً کرم ضعیف یا داروهای غیرکورتونی تجویز میکند. قرص در اگزمای صورت همان منطق کلی را دارد: آنتیهیستامین برای خارش آلرژیک و کورتون خوراکی فقط در شعلهوری شدید. اگر قرمزی صورت با جوش‌های ریز و حساسیت به گرما همراه است، شاید روزاسه باشد نه اگزما؛ تشخیص را به پزشک بسپارید.
دو نوع آمپول کاملاً متفاوت برای اگزما مطرح است و نباید آن‌ها را با هم اشتباه گرفت.
آمپول کورتون (مثل تریامسینولون یا بتامتازون تزریقی) همان کاری را میکند که قرص پردنیزولون میکند، اما با کنترل کمتر: اثرش چند هفته در بدن می‌ماند و نمی‌توان دوز را کم کرد. انجمن ملی اگزمای آمریکا تزریق کورتون را درمان استاندارد اگزما نمی‌داند. اگر کسی برای هر شعلهوری «آمپول می‌زند»، در واقع عوارض کورتون را انبار میکند.
داروهای بیولوژیک داستان دیگری هستند. دوپیلوماب آنتی‌بادی‌ای است که مسیر التهابی اختصاصی اگزما را میبندد و به‌صورت تزریق زیرپوستی با فاصله‌های منظم استفاده میشود. مرور کاکرین روی ۷۴ کارآزمایی نشان داد دوپیلوماب با شواهد با قطعیت بالا مؤثرترین داروی سیستمیک اگزمای متوسط تا شدید است و احتمالاً عوارض جدی کمتری از دارونما دارد؛ شایع‌ترین عارضه آن التهاب چشم (ورم ملتحمه) است. ترالوکینوماب داروی مشابه دیگری است. این داروها برای کسانی هستند که اگزمای متوسط تا شدیدشان با کرم و نوردرمانی کنترل نشده و فقط متخصص پوست تجویز میکند. دسترسی و هزینه آن در ایران را از پزشک خود بپرسید.
جواب کوتاه: هیچ مکملی درمان اگزما نیست. مرور کاکرین روی ۱۱ کارآزمایی با ۵۹۶ شرکت‌کننده، روغن ماهی، ویتامین D، ویتامین E، زینک، سلنیوم، ویتامین B6 و چند روغن گیاهی را بررسی کرد و هیچ شواهد قانع‌کننده‌ای نیافت که مکمل‌ها اگزما را بهبود دهند. فقط دو مطالعه کوچک روی روغن ماهی بهبود مختصری در خارش و کیفیت زندگی نشان دادند. پروبیوتیک‌ها هم در مرور جداگانه کاکرین تفاوت کم یا هیچ تفاوتی در علائم اگزما ایجاد نکردند.
پس اگر تصمیم دارید قرص امگا 3 مصرف کنید، آن را فقط بخشی از مراقبت روزانه و سلامت عمومی بدانید، نه جایگزین کرم و داروی تجویزی. برای مقایسه برندها، مقاله بهترین قرص روغن ماهی را بخوانید. و یک هشدار که در همان مرور کاکرین آمده: دوزهای بالای ویتامین D بی‌ضرر نیستند و می‌توانند مشکل جدی ایجاد کنند؛ بدون آزمایش و نظر پزشک دوز بالا نخورید.
نه. اگزمای آتوپیک بیماری مزمن است و طبق AAD در حال حاضر درمان قطعی ندارد، اما با درمان درست می‌توان علائم را کنترل کرد و به پوستی نزدیک به سالم رسید. خبر خوب برای والدین این است که اگزمای بسیاری از کودکان تا نوجوانی به‌طور طبیعی خاموش میشود.
هر محصول یا قرصی که «درمان قطعی اگزما» را وعده می‌دهد، چه در تبلیغ باشد چه در توصیه دوستانه، یا پایه علمی ندارد یا کورتون پنهان دارد. هدف واقع‌بینانه درمان این است: شعله‌وری‌ها کمتر و کوتاه‌تر شوند، خارش خواب را نگیرد و پوست بین دوره‌ها سالم بماند. برای رسیدن به این هدف، مرطوبکننده روزانه بیشتر از هر قرصی تعیین‌کننده است؛ حتی بهترین قرص برای درمان اگزما هم بدون آن کار نمی‌کند.
این‌ها اشتباه‌هایی هستند که پشت پیشخوان داروخانه هر هفته می‌بینیم:
برای خارش همراه با آلرژی، سیتریزین، لوراتادین یا فکسوفنادین؛ برای خارش شبانه، آنتیهیستامین خواب‌آور با نسخه؛ برای شعلهوری شدید، دوره کوتاه پردنیزولون با تجویز پزشک؛ و برای اگزمای مزمن شدید، داروهای سیستمیک مثل باریسیتینیب یا دوپیلوماب با نظر متخصص. بهترین قرص برای درمان اگزما همیشه کنار مرطوبکننده و کرم موضعی مصرف میشود، نه به جای آن.
کم. در بزرگترین مطالعه، ۷۹۵ کودک ۱۸ ماه سیتریزین گرفتند و پوستشان با گروه دارونما فرقی نکرد. سیتریزین برای کسی مفید است که کنار اگزما، کهیر یا آلرژی فصلی هم دارد یا خارش شبانهاش را کم میکند. اگر بعد از یک هفته مصرف بهبودی ندیدید، ادامه دادن آن منطقی نیست و باید با پزشک صحبت کنید.
این را فقط پزشک شما تعیین میکند. پردنیزولون در اگزما فقط برای دوره کوتاه در شعلهوری شدید تجویز میشود و پزشک معمولاً دوز را بهتدریج کم میکند. مصرف خودسرانه، تمدید دوره یا قطع ناگهانی آن خطرناک است و اغلب اگزما را شدیدتر از قبل برمیگرداند. اگر بعد از یک هفته تا ۱۰ روز مصرف طبق نسخه بهبودی ندیدید، به پزشک مراجعه کنید.
باریسیتینیب از گروه مهارکنندههای JAK است و مسیر التهابی اگزما را در سطح سلول میبندد. برای اگزمای آتوپیک متوسط تا شدید که با کرم کنترل نشده تأیید شده و راهنمای AAD آن را توصیه قوی کرده است. اما به دلیل خطر عفونت، لخته خون و حوادث قلبی در افراد پرخطر، فقط متخصص پوست تجویز میکند، قبل و حین مصرف آزمایش خون لازم است و در بارداری ممنوع است.
دو نوع: آمپول کورتون (تریامسینولون یا بتامتازون) که اثر سریع اما کوتاه دارد و راهنماها آن را درمان استاندارد نمی‌دانند، و داروهای بیولوژیک مثل دوپیلوماب که مؤثرترین درمان اثبات‌شده اگزمای متوسط تا شدید است و به‌صورت زیرپوستی با فاصله‌های منظم تزریق میشود. دوپیلوماب فقط با تجویز متخصص پوست و برای اگزمای مقاوم به کرم و نوردرمانی است.
اول بررسی کنید که مرطوبکننده را دستکم دو بار در روز و کرم تجویزی را طبق نسخه استفاده میکنید؛ بیشتر شکستهای درمان همینجاست. اگر با آنتیهیستامین بعد از یک هفته، یا با پردنیزولون بعد از یک هفته تا ۱۰ روز بهبودی نبود، یا علائم عفونت ظاهر شد، به پزشک مراجعه کنید. شاید تشخیص باید بازبینی شود یا زمان رفتن به سمت نوردرمانی و داروهای سیستمیک رسیده است.
اگر هنوز مطمئن نیستید بهترین قرص برای درمان اگزما در شرایط شما کدام است، پرسیدن از داروساز رایگان است و از مصرف اشتباه جلوگیری میکند. اگر مشکل شما بیشتر کهیر و حساسیت است و نه اگزما، مقاله بهترین قرص‌های ضد حساسیت را بخوانید. مجله و داروخانه آنلاین مهتاطب زیرمجموعه داروخانه شبانه‌روزی دکتر حریری و میرنظامی است. برای خرید محصولات مراقبت از پوست اگزمایی می‌توانید به سایت مهتاطب مراجعه کنید یا در واتساپ و تلگرام به شماره ۰۹۳۵۸۳۴۳۶۱۲ پیام دهید تا مشاوران پوست و مو، محصول مناسب را به شما معرفی کنند.
محتوای این صفحه توسط دکتر رویا میرنظامی، داروساز، از نظر علمی بازبینی شده است. آخرین به‌روزرسانی: ۱۲ مهر ۱۴۰۵
