دکتر رویا میرنظامی 
اما پاسخ پزشکی با چیزی که در تبلیغات مکملها میبینیم فرق دارد. در حال حاضر قرص یا مکملی وجود ندارد که بتواند بهطور قطعی مانع نارسایی زودرس تخمدان شود، فولیکولهای ازدسترفته را بازسازی کند یا ذخیره تخمدان را تضمینی بالا ببرد. درمانهایی که پزشک تجویز میکند معمولاً برای جبران کمبود هورمون، کنترل علائم، محافظت از استخوان و کاهش پیامدهای کمبود استروژن هستند؛ نه جوانکردن تخمدان.
هیچ قرص مشخصی برای جلوگیری قطعی از یائسگی زودرس وجود ندارد.
اگر نارسایی زودرس تخمدان تأیید شود، پزشک ممکن است هورموندرمانی، قرص ضدبارداری ترکیبی یا درمانهای دیگری را با توجه به سن، داشتن یا نداشتن رحم، شدت علائم، نیاز به جلوگیری از بارداری و سابقه بیماری انتخاب کند. این داروها میتوانند علائم و عوارض کمبود هورمون را کنترل کنند، اما ذخیره تخمدان را برنمیگردانند.
راهنمای مشترک ESHRE، ASRM و انجمن بینالمللی یائسگی نیز تأکید میکند که هنوز مداخلهای با توان اثباتشده برای افزایش قابلاعتماد فعالیت تخمدان یا احتمال بارداری طبیعی در مبتلایان به POI وجود ندارد. متن کامل این توصیهها را میتوانید در راهنمای علمی نارسایی زودرس تخمدان بخوانید.
در گفتوگوی روزمره، هر توقف زودهنگام پریود «یائسگی زودرس» نامیده میشود؛ ولی از نظر پزشکی چند وضعیت متفاوت وجود دارد.
POI به کاهش یا از دست رفتن فعالیت طبیعی تخمدان پیش از ۴۰ سالگی گفته میشود. پریود ممکن است برای چند ماه نامنظم یا قطع شود و آزمایشها نیز کاهش عملکرد تخمدان را نشان دهند. برخلاف یائسگی طبیعی، فعالیت تخمدان در بعضی مبتلایان کاملاً و برای همیشه متوقف نیست؛ گاهی تخمکگذاری یا خونریزی قاعدگی بهصورت پراکنده رخ میدهد. به همین دلیل احتمال بارداری طبیعی کاهش پیدا میکند، اما همیشه صفر نیست.
توقف عملکرد تخمدان بین ۴۰ تا ۴۴ سالگی معمولاً «یائسگی زودهنگام» نامیده میشود. برای توقف عملکرد تخمدان پیش از ۴۰ سالگی، اصطلاح نارسایی زودرس تخمدان دقیقتر است.
نه. AMH پایین میتواند با کاهش ذخیره تخمدان همراه باشد، اما بهتنهایی برای تشخیص POI کافی نیست. ممکن است فردی AMH پایین داشته باشد و همچنان پریود منظم و تخمکگذاری داشته باشد. در نسخه علمی راهنمای تشخیص POI نیز AMH آزمایش اصلی تشخیص معرفی نشده و بیشتر در موقعیتهایی کمککننده است که نتیجه FSH یا سایر یافتهها روشن نیست.
کاهش فعالیت تخمدان میتواند با عوامل ژنتیکی، بیماریهای خودایمنی، جراحی تخمدان، شیمیدرمانی، پرتودرمانی یا علتهای ناشناخته مرتبط باشد. یک قرص نمیتواند همه این علتها را متوقف کند. به همین دلیل، پزشک پیش از انتخاب درمان ابتدا باید مشخص کند آیا واقعاً POI وجود دارد و علت احتمالی آن چیست.
داروهای مورد استفاده در این شرایط معمولاً یکی از این هدفها را دنبال میکنند: کاهش گرگرفتگی و تعریق شبانه، بهبود خشکی واژن و اختلال خواب، حمایت از سلامت استخوان، جبران کمبود استروژن و در صورت نیاز جلوگیری از بارداری ناخواسته. پس باید میان «جلوگیری از تحلیل ذخیره تخمدان» و «جلوگیری از عوارض کمبود هورمون» تفاوت گذاشت.
هورموندرمانی یا HT یکی از درمانهای اصلی POI است. هدف آن رساندن هورمونهایی است که تخمدان باید در سالهای پیش از سن طبیعی یائسگی تولید کند. استروژن ممکن است به شکل خوراکی، چسب پوستی یا ژل تجویز شود. در افرادی که رحم دارند، معمولاً پروژسترون یا پروژستوژن مناسب نیز لازم است تا از رشد بیشازحد آندومتر جلوگیری شود.
این درمان میتواند گرگرفتگی، تعریق شبانه، خشکی واژن و بعضی اختلالات خواب را کاهش دهد و در صورت نداشتن منع مصرف، برای سلامت استخوان نیز اهمیت دارد. مرور نظاممند مطالعات هورموندرمانی در POI اثر مثبت درمان هورمونی بر تراکم استخوان و علائم وازوموتور را گزارش کرده است.
در بسیاری از مبتلایان، درمان تا سن معمول یائسگی ادامه پیدا میکند؛ البته نوع دارو، مسیر مصرف و مدت درمان باید فردی انتخاب شود. تصمیم نهایی به بیماریهای زمینهای، تحمل دارو و نظر پزشک بستگی دارد.
قرص LD حاوی استروژن و پروژستین است و ممکن است برای کنترل بعضی علائم و ایجاد خونریزی منظم تجویز شود. بااینحال، قرص LD ذخیره تخمدان را بالا نمیبرد و از کاهش فولیکولها جلوگیری نمیکند.
تفاوت مهم اینجاست: هورموندرمانی برای جایگزینی هورمون طراحی میشود، ولی قرص ضدبارداری در جلوگیری از تخمکگذاری و بارداری قابلاعتمادتر است. راهنمای ACOG درباره هورموندرمانی در نارسایی تخمدان نیز این تفاوت را توضیح میدهد.
اگر فرد به دلیل سابقه پزشکی، عوارض دارویی یا ترجیح شخصی نتواند از درمان هورمونی استفاده کند، پزشک ممکن است داروهای غیرهورمونی را برای کاهش گرگرفتگی، تعریق شبانه یا اختلال خواب بررسی کند. این داروها فقط علامت مشخصی را کنترل میکنند و باعث بازگشت عملکرد تخمدان نمیشوند.
| روش | هدف اصلی | جلوگیری از بارداری | افزایش ذخیره تخمدان | نکته مهم |
|---|---|---|---|---|
| هورموندرمانی | جبران کمبود هورمون و کاهش پیامدهای آن | معمولاً خیر | خیر | در فرد دارای رحم معمولاً محافظت پروژسترونی لازم است. |
| قرص LD و قرصهای ترکیبی | جلوگیری از بارداری و کنترل برخی علائم | بله | خیر | برای همه مناسب نیست و باید عوامل خطر بررسی شوند. |
| درمان غیرهورمونی | کاهش یک یا چند علامت مانند گرگرفتگی | خیر | خیر | در صورت منع مصرف یا عدم تحمل هورمون بررسی میشود. |
| مکملها | جبران کمبود تغذیهای یا حمایت از استخوان | خیر | اثبات نشده | جایگزین درمان پزشکی نیستند. |
مکملها را نباید با قرص جلوگیری از یائسگی زودرس یکی دانست. کلسیم و ویتامین D ممکن است در فردی که دریافت غذایی ناکافی، کمبود ویتامین D یا کاهش تراکم استخوان دارد مفید باشند. ایزوفلاونهای سویا و بعضی ترکیبات گیاهی نیز در برخی مطالعات برای کاهش علائم بررسی شدهاند، اما شواهد آنها برای پیشگیری از POI یا بازسازی ذخیره تخمدان کافی نیست.
مرور مطالعات درمانهای مکمل نشان میدهد نتایج بعضی پژوهشهای کوچک امیدوارکننده بوده، ولی کیفیت و تعداد مطالعات برای نتیجهگیری قطعی کافی نیست. برای جزئیات میتوانید مرور نظاممند درمانهای مکمل در POI را ببینید.
| محصول | ترکیبات شاخص معرفیشده | کاربرد احتمالی | محدودیت مهم |
|---|---|---|---|
| پریمنتا نوتراکس | ترکیبات گیاهی مانند پنجانگشت، یام وحشی، تمشک قرمز و خارمریم | حمایت از کنترل برخی علائم قاعدگی یا پیشیائسگی بر اساس فرمول محصول | شواهدی برای جلوگیری قطعی از POI یا افزایش ذخیره تخمدان وجود ندارد. |
| منو اورت کلسیم پلاس یوروویتال | ایزوفلاون سویا، کلسیم، منیزیم، ویتامین D و ریزمغذیها | کمک تغذیهای و حمایت از سلامت استخوان در افراد نیازمند | جایگزین هورموندرمانی یا درمان اختصاصی POI نیست. |
| منو اورت یوروویتال | ایزوفلاون سویا، کلسیم، ویتامین D و اینولین | حمایت تغذیهای در دوران یائسگی و کمک به سلامت استخوان | برای همه مناسب نیست؛ سابقه بیماری و داروهای همزمان باید بررسی شود. |
برای دیدن سایر محصولات این گروه میتوانید به صفحه مکملهای یائسگی و قاعدگی مراجعه کنید. خرید مکمل بهتر است بعد از مشخصشدن هدف مصرف انجام شود؛ برای مثال، مکمل مناسب کمبود ویتامین D لزوماً انتخاب مناسبی برای گرگرفتگی یا نامنظمی قاعدگی نیست.
بهترین درمان، محصولی نیست که تبلیغ قویتری دارد. انتخاب درست از تشخیص درست شروع میشود. پزشک معمولاً عوامل زیر را کنار هم میگذارد:
در راهنمای بهروز POI، تشخیص معمولاً با نامنظمی یا قطع قاعدگی برای دستکم چهار ماه و افزایش FSH به بیش از ۲۵ واحد بینالمللی در لیتر مطرح میشود. اگر وضعیت روشن نباشد، پزشک ممکن است FSH را پس از چهار تا شش هفته تکرار کند. نتیجه آزمایش همیشه باید کنار سن، علائم و سابقه پزشکی تفسیر شود.
| بررسی | چرا انجام میشود؟ |
|---|---|
| آزمایش بارداری | بارداری یکی از نخستین علتهایی است که در قطع پریود باید بررسی شود. |
| FSH | برای ارزیابی عملکرد تخمدان و کمک به تشخیص POI. |
| TSH | برای بررسی اختلالات تیروئید که میتوانند قاعدگی را نامنظم کنند. |
| استرادیول | برای بررسی کمبود استروژن در کنار سایر یافتهها. |
| AMH | برای ارزیابی ذخیره تخمدان در موقعیت مناسب؛ نه بهعنوان آزمایش تشخیصی قطعی بهتنهایی. |
| پرولاکتین | در صورت وجود علائم یا احتمال اختلال مرتبط. |
| سونوگرافی | برای بررسی رحم، تخمدانها و بعضی علتهای دیگر. |
| بررسی ژنتیکی یا خودایمنی | در موارد منتخب و براساس سابقه و نظر متخصص. |
| سنجش تراکم استخوان | برای ارزیابی اثر کمبود طولانیمدت استروژن بر استخوان. |
مصرف قرصهای حاوی استروژن یا پروژستین بدون ارزیابی پزشکی، بهویژه در شرایط زیر، میتواند خطرناک باشد:
ممنوعبودن یک نوع قرص به معنی ممنوعبودن همه روشها نیست. ممکن است فردی نتواند قرص ضدبارداری ترکیبی مصرف کند، اما گزینه دیگری برای او مناسب باشد. معیارهای بهروز برای ارزیابی ایمنی روشهای ترکیبی در راهنمای پزشکی CDC برای قرصها و روشهای هورمونی ترکیبی ارائه شده است.
سبک زندگی سالم نمیتواند علت ژنتیکی، خودایمنی یا آسیب ناشی از درمان سرطان را خنثی کند. بااینحال، برای کاهش خطرات قلبی و استخوانی و بهترشدن کیفیت زندگی اهمیت زیادی دارد. ترک سیگار، ورزش هوازی و تمرین مقاومتی، دریافت کافی پروتئین و کلسیم، اصلاح کمبود ویتامین D، خواب منظم و کنترل فشار خون و قند خون از اقدامهای مفید هستند.
رژیمهای بسیار محدودکننده، کاهش وزن شدید و ورزش فرساینده نیز میتوانند قاعدگی را مختل کنند. این نوع قطع پریود با POI یکی نیست، اما نیاز به بررسی دارد.
هیچ قرص یا مکملی بارداری طبیعی را تضمین نمیکند. فعالیت تخمدان در بعضی افراد مبتلا به POI ممکن است به شکل پراکنده برگردد، ولی زمان و احتمال آن قابل پیشبینی نیست. کسی که قصد بارداری دارد بهتر است ارزیابی متخصص زنان، ناباروری یا غدد تولیدمثل را عقب نیندازد.
برخی درمانهای سرطان میتوانند به فولیکولهای تخمدان آسیب بزنند. پیش از شروع درمان، باید درباره حفظ باروری صحبت شود. فریز تخمک، فریز جنین یا در شرایط خاص فریز بافت تخمدان ممکن است برای بعضی افراد مطرح باشد. این روشها تضمین نمیکنند که POI رخ ندهد، اما میتوانند شانس فرزندآوری آینده را حفظ کنند.
در این شرایط بهتر است بررسی پزشکی به تعویق نیفتد:
عبارت «قرص جلوگیری از یائسگی زودرس» ممکن است این تصور را ایجاد کند که یک داروی مشخص میتواند فعالیت تخمدان را حفظ یا ذخیره تخمدان را بازسازی کند. شواهد فعلی چنین ادعایی را تأیید نمیکنند. اگر POI تشخیص داده شود، درمان با هدف جبران کمبود هورمون، کاهش علائم، محافظت از استخوان و مدیریت باروری انتخاب میشود.
هورموندرمانی، قرص LD و مکملها کارکرد یکسانی ندارند. انتخاب میان آنها باید بعد از بررسی علت قطع قاعدگی، نتیجه آزمایشها، بیماریهای زمینهای و برنامه فرد برای بارداری انجام شود. مهمتر از پیدا کردن یک قرص تبلیغاتی، رسیدن به تشخیص دقیق و شروع درمان متناسب با شرایط بدن است.
